Tap chi dien dan doanh nghiep - VCCI
  enGlish
 
   
 
 
 
Tin tức
Thứ 7, 22/9/2018
Một chạp, Giêng hai và các loại lịch của người Mường
11:37:48 AM | 2/3/2018

Tháng chạp là tháng trồng khoai,
Tháng giêng trồng đậu, tháng hai trồng cà.
Tháng ba cày vỡ ruộng ra,
Tháng tư làm mạ mưa sa đầy đồng.

Trong cái nhịp bốn mùa, đối với người nông dân Việt Nam, quan trọng nhất vẫn là nông vụ. Người Việt Nam hiện đại vẫn dùng song song hai hệ thống lịch để tính ngày tháng và thời vụ: Âm lịch và Dương lịch. Lịch Tây hay Dương lịch được tính theo vòng quay của trái đất xung quanh mặt trời. Lịch Ta hay Âm lịch được tính theo vòng quay của mặt trăng xung quanh trái đất. Âm lịch thường chậm hơn Dương lịch khoảng một tháng hoặc hơn nên Tết cổ truyền không trùng với Tết Dương lịch mà thường rơi vào tháng 1 hoặc tháng 2 dương lịch.

Người Mường có ba loại lịch khác nhau để tính ngày tháng, mùa vụ, thời tiết tốt xấu; đó là lịch Khao roi (hay còn gọi là lịch Sao roi), lịch Đá rò (lịch Rùa) và lịch Con rác (lịch Con nước). Mỗi bộ lịch căn cứ vào hiện tượng tự nhiên mà hình thành cách tính. Lịch Khao roi dựa vào sự dịch chuyển của sao Roi (sao Tua Rua/sao Khuê) trong tháng. Lịch Đá rò căn cứ vào mùa và thời tiết. Lịch Con rác dựa vào con nước lên, xuống theo các tháng trong năm. Ngày nay, lịch của người Mường được ghi trên thẻ tre gồm 12 thanh, trên đó có khắc hình sao Dol (sao Tua rua/sao Roi) nên còn gọi là lịch Dol là một di sản quí của người Mường trong kho tàng di sản văn hóa của đất nước.

Lịch Dol truyền thống của người Mường còn lưu dấu vết rõ ràng vào âm lịch Việt Nam. Lịch Dol bắt đầu năm mới vào tháng 11. Một chạp, Giêng hai… cứ thế mà tính lên. Ngày trong lịch Dol chậm hơn một ngày so với Âm lịch: Âm lịch ngày 8 thì lịch Dol là ngày 7. Có lẽ vì vậy mà trong tục ngữ của người Mường có câu: Ngày lui tháng tới để chỉ sự chênh lệch này trong cách tính thời gian. Một chạp, Giêng hai được hiểu tháng Một theo Âm lịch là tháng 11 của người Mường; tháng Giêng trong Âm lịch là tháng 12. Năm mới của người Mường bắt đầu từ tháng 11 là thời điểm kết thúc vụ Mùa, được gọi là Tết lúa mới. Đã có những giai đoạn, Lễ, Tết này lưu hành rộng trong vùng đồng bằng Bắc bộ, nay chỉ còn lưu lại trong cộng đồng người Mường.




Quy ước tháng, ngày, giờ

Trong lịch Đá rò của người Mường có 8 tên gọi cho các tháng là: Thớm ngàng, Cây trong, Thớm trong, Kim trong, Khóa rỏ, Kim tha, Thớm tha và Cây tha. Cũng những tên này được dùng để gọi ngày và giờ như: tháng Thớm ngàng, ngày Thớm ngàng, giờ Thớm ngàng…

Để khớp lịch Đá rò với lịch Sao roi, người Mường quy ước dựa trên sự dịch chuyển của sao Roi. Lịch Sao roi dùng 12 thẻ tre tương ứng với 12 tháng âm lịch. Người Mường quy ước tháng Thớm ngàng tương ứng với tháng Giêng; tháng Cây trong tương ứng với tháng 2 và tháng 3; tháng Thớm trong tương ứng với tháng tư, tháng Kim trong tương ứng với tháng 5 và tháng 6; tháng Khóa rỏ tương ứng với tháng 7; tháng Kim tha tương ứng với tháng 8 và tháng 9; tháng Thớm tha tương ứng với tháng 10 và cuối cùng là tháng Cây tha tương ứng với tháng 11 và tháng 12. Một tháng trong lịch của người Mường được chia làm 3 tuần: 10 ngày đầu tháng gọi là ngày Cây; 10 ngày giữa tháng gọi là ngày Lồng và 10 ngày cuối tháng gọi là ngày Cuối.

Lịch của người Mường có 12 tên gọi cho từng giờ cụ thể: giờ Ca cáy (tương ứng gà gáy trong tiếng Việt phổ thông) khoảng từ 24 giờ đến 2 giờ sáng; Hiêng láng (gần sáng) từ 2 giờ đến 4 giờ sáng; Tlơi tha (trời ra) từ 4 giờ đến 6 giờ sáng; Tlưa đét (buổi trưa bé) từ 6 giờ đến 8 giờ sáng; Tlưa đét (buổi trưa lớn) từ 8 giờ đến 10 giờ; Nửa ngày từ 10 giờ đến 12 giờ; Khuông tường (ngả chiều) từ 12 giờ đến 14 giờ chiều; Khuông pắn (chiều ngắn) từ 14 giờ đến 16 giờ; Tlơi lặn (mặt trời lặn) từ 16 giờ đến 18 giờ; Hoàng mắt (vàng mắt) từ 18 giờ đến 20 giờ; Dặt dạu (mệt mỏi) từ 20 giờ đến 22 giờ; Cạu nằm (ngủ say) từ 22 giờ đến 24 giờ.

Quy ước ngày tốt, xấu

Không chỉ khắc hình sao Tua rua, trên bộ lịch Sao roi của người Mường còn khắc các ký hiệu chỉ ngày mưa, nắng, tốt, xấu… Một gạch chéo là ngày mưa hoặc ngày xấu. Một gạch chéo thêm một chấm tròn là ngày rất xấu. Hai gạch chéo là ngày có thể đi săn, đánh cá… Ký hiệu về sao Roi liên quan đến sự vận động của ngôi sao này. Thông thường sao Roi có quỹ đạo đi qua mặt trăng mỗi tháng một lần, và trong tháng ba là 2 lần. Trong lịch thẻ tre của người Mường, những ngày sao Roi là ngày xấu, không làm những việc hệ trọng. Ngoài ra các ngày như: ngày Cây tha, Kim tha là những ngày xấu; ngày Cây trong, Kim trong là ngày tốt; tháng Thớm ngàng là tháng kỵ đối với đàn ông; tháng Khóa rỏ là kỵ đối với đàn bà…

Lịch Đá Rò được tính bằng 3 ngón tay của bàn tay trái. Đếm theo chiều kim đồng hồ, bắt đầu từ tháng Thớm ngàng là đốt dưới của ngón tay giữa và từ đó tính ra các tháng trong năm. Đốt giữa của ngón tay giữa trong quan niệm của người Mường là khoảng không vô định của phương và hướng nên bỏ qua khi tính, cách tính ngày của người Mường cũng vậy. Sau khi xác định tháng tại một đốt người tính sẽ đếm tiếp theo chiều kim đồng hồ cho đến ngày cần tính thì dừng lại. Cách tính giờ cũng tương tự, bắt đầu từ Ca gáy cho đến giờ cần tính.

Để tính ngày tốt, xấu theo lịch Đá rò, người Mường còn quy ước ngày tháng Cây trong, Thớm trong, Kim trong là hướng vào, những ngày tốt lành; những ngày như Kim tha, Thớm tha, Cây tha kí hiệu hướng ra ngoài là rất xấu;…

Trong các vùng đất có người dân tộc Mường sinh sống, bộ lịch Mường vẫn được sử dụng như một nhu cầu thiết yếu trong cuộc sống. Tuy nhiên, chỉ còn một số ít người trong cộng đồng còn thông thạo cách tính lịch này, chủ yếu họ là các thầy Mo, thầy Trượng. Thế hệ người Mường trẻ không có mấy người quan tâm đến di sản này. Cũng chỉ có một số rất ít các nhà nghiên cứu tìm hiểu sâu về bộ lịch của người Mường. Hiện vẫn chưa có một công trình khoa học nào được công bố để lưu giữ và truyền bá vốn tri thức này. Bộ lịch thẻ tre của người Mường có thể sẽ còn được lưu giữ ở đâu đó trong các bảo tàng hay bộ sưu tập tư nhân nhưng cách tính lịch của người Mường thì đang đứng trước nguy cơ thất truyền, rơi vào quên lãng.

Thanh Yên
Link to facebook Facebook   In trang nay Bản In
 
Các tin khác
Liveshow Lệ Quyên, Mr Đàm: Nhiều thú vị, độc đáo (1/3/2018)
“Tết Phương Đông” tại Công viên nước Hồ Tây (12/2/2018)
Độc đáo nghệ thuật Bài Chòi (9/2/2018)
Xu hướng du lịch Tết 2018: Tour ngắn ngày hút khách (9/2/2018)
Giới thiệu ẩm thực Bỉ đến Việt Nam (1/2/2018)
Khẩn trương hoàn thiện Đề án Tái cơ cấu ngành du lịch (11/1/2018)
Lanmei Airlines: Khai trương đường bay thẳng Phnom Penh - Hà Nội và Siem Reap - Hồ Chí Minh (18/12/2017)
Hợp tác phát triển du lịch 8 tỉnh Tây Bắc mở rộng: Một năm thành công (18/12/2017)
Du lịch trực tuyến Việt Nam: Giàu tiềm năng, nhiều thách thức (15/12/2017)
Hợp tác phát triển du lịch 8 tỉnh Tây Bắc mở rộng: Một năm thành công (9/12/2017)
Phát triển du lịch gắn với bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa (23/11/2017)
Du lịch Đồng Tháp đón 2,4 triệu lượt khách tham quan (4/10/2017)
 
Sự kiện sắp tới
Diễn đàn doanh nghiệp Việt Nam- Bulgaria
Ngành Thuế và Hải quan tổ chức đối thoại với doanh nghiệp
Hội nghị giới thiệu Hệ thống Bảo lãnh thông quan
Hội chợ thực phẩm bang Tamil Nadu, Ấn Độ.
Mời tham dự diễn đàn Đấu thầu qua mạng
Mời tham dự chương trình học tập & khảo sát tại Canada và Cuba tháng 11/2018
Chuyên trang
Danh sách Hội chợ - Triển lãm
Số liệu thống kê
Bản tin Hỗ trợ Xuất khẩu Việt Nam
Mua - Bán - Tìm đối tác
Danh bạ doanh nghiệp Xuất khẩu Việt Nam
Tiềm năng tỉnh thành
CÁC NHÀ TÀI TRỢ
Tin Tỉnh/Thành phố
Ngành Thuế Quảng Nam và thành tích thu thuế ấn tượng [ QUẢNG NAM ]
Bệnh viện YHCT tỉnh Phú Yên: Không ngừng bồi đắp, tạo dựng niềm tin nơi bệnh nhân [ PHÚ YÊN ]
Trường Trung cấp nghề Bình Minh: Đem đến Niềm tin và hy vọng [ QUẢNG BÌNH ]
Huyện Quảng Ninh Khẳng định vị thế trên bản đồ du lịch tỉnh Quảng Bình [ QUẢNG BÌNH ]
Huyện Bố Trạch: Gắn tái cơ cấu nông nghiệp với đẩy mạnh phát triển du lịch  [ QUẢNG BÌNH ]
Huyện Tuyên Hóa: Ưu tiên thu hút dự án nông - lâm nghiệp [ QUẢNG BÌNH ]
Huyện Quảng Trạch: Đất lành cho nhà đầu tư [ QUẢNG BÌNH ]
Huyện Minh Hóa: Đón làn gió mới [ QUẢNG BÌNH ]
Lệ Thủy đánh thức tiềm năng du lịch [ QUẢNG BÌNH ]
Thị xã Ba Đồn: Khai thác và phát huy lợi thế “cửa ngõ” [ QUẢNG BÌNH ]
 
Trien Lam ICT
PHAR
Coca cola
GFS
Doji
Ngan hang MB
TH true milk
Dien luc VN EVN
Tập đoàn Videc
Tổng công ty 36
Cty Thái Bình
Bitis
Vingroup
FLC
Quates 3
Buhler
Tong cuc Dlich
 
   
     
 
Trang chủ Hoạt động VCCI Đối ngoại Kinh tế-Thị trường Xuất nhập khẩu Đầu tư Tài chính - NH Du lịch Doanh nghiệp Bất động sản CNTT & Viễn thông