Kinh tế nền tảng và lỗ hổng liên quan đến cạnh tranh, quyền lợi người lao động

9:51:53 PM | 14/8/2018

Trong thập kỷ qua, mô hình kinh tế nền tảng (Digital Platform Economy) phát triển mạnh mẽ trên thế giới và thâm nhập sâu rộng vào Việt Nam. Trong giai đoạn đầu mô hình này nhận được sự ủng hộ tích cực của nhiều bên liên quan, các chính phủ cũng ít can thiệp vào hoạt động của các doanh nghiệp cung cấp nền tảng số.

Nền tảng là một mô hình kinh doanh hoàn toàn mới, trong đó công nghệ được sử dụng để kết nối con người, tổ chức và tài nguyên trong một hệ sinh thái có sự tương tác để tạo ra và trao đổi lượng giá trị đáng kinh ngạc. Bất kỳ doanh nghiệp nào có khả năng cung cấp được thông tin về thị trường (giá cả, cung-cầu, hành vi người dùng) và xu hướng của thị trường thì đều tạo ra sức mạnh cho nền tảng.

Thị trường hấp dẫn

Tại Việt Nam, với lực lượng dân số trẻ, đông đảo, có mức độ ưa chuộng và tiếp cận công nghệ cao, cụ thể 45% dân số sử dụng internet, 28% dân số tham gia mua sắm trực tuyến, là một thị trường vô cùng hấp dẫn và tiềm năng về thương mại điện tử nói chung, cũng như các nền tảng thương mại điện tử nói riêng. Từ sự ra đời của website Vatgia.com vào năm 2006 đánh dấu sự xuất hiện của kinh tế nền tảng, cho tới nay, đã có thêm hàng chục các nền tảng thương mại điện tử được xây dựng và gia nhập thị trường có thể kể đến: ngành tiêu dùng: Tiki, Adayroi, Sendo, Lazada, Lotte, Shopee…; ngành vận tải và giao nhận hàng hóa: Uber (đã rút khỏi Việt Nam), Grab, VATO, T.NET, Emddi (đặt xe trực tuyến), GoNow (sàn giao dịch vận tải hành khách),...

Việc nắm bắt thực tiễn và đề xuất kịp thời chính sách và pháp luật nhằm phát huy những thế mạnh, hạn chế những mặt tiêu cực của kinh tế nền tảng nhận được sự quan tâm ngày càng cao của các nước trên thế giới cũng như của Việt Nam. Tuy nhiên, dường như Việt Nam chưa có sự tiếp cận nhất quán đối với các mô hình kinh tế mới hình thành từ sự phát triển của công nghệ thông tin và truyền thông, bao gồm mô hình kinh tế nền tảng và kinh tế chia sẻ.

Đặc biệt trong thời gian gần đây,  mô hình này- nhất là trong lĩnh vực vận tải hành khách và du lịch, đã bộc lộ một số lỗ hổng liên quan tới quyền lợi người lao động, cạnh tranh lành mạnh, trật tự an toàn xã hội, môi trường…

Theo chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long, tương tự như tình hình trên toàn thế giới, các nền tảng trong ngành vận tải và du lịch đã tạo ra những thay đổi lớn cho các thị trường này tại Việt Nam.

Trong ngành du lịch, các nền tảng như Booking.com, Agoda, và sau này là Traveloka đã sớm tham gia thị trường, kết nối các chuyến bay, khách sạn, nhà nghỉ tại hầu khắp các tỉnh trên cả nước. Mô hình kết nối các nhà trọ tư nhân AirBnb cũng đã xuất hiện tại Việt Nam vào năm 2015 với khoảng 1.000 phòng. Đến nay, số phòng nghỉ niêm yết trên AirBnb đã lên tới hơn 16.000 phòng.

Nền tảng AirBnb khi đến Việt Nam đã biến đổi ít nhiều về mô hình chia sẻ. Rất nhiều chủ nhà trên AirBnb là những người kinh doanh cho thuê nhà chuyên nghiệp, không chỉ là những người chia sẻ không gian dư thừa trong nhà mình. Cụ thể, tỷ lệ người kinh doanh chuyên nghiệp trên AirBnb tại Việt Nam lên tới 30%, vượt trội so với các khu vực khác như Paris (9%), New York (16%), hay Sydney (17%) .

Ông Long cho biết, mặc dù chưa thực sự có những ảnh hưởng rõ rệt đối với thị trường, nhưng nhiều chủ khách sạn 3 sao – cùng phân khúc khách hàng với AirBnb, đã bắt đầu chia sẻ thị phần với họ. Sự có mặt của AirBnb cũng góp phần kiềm chế mức tăng giá của phân khúc khách sạn cao cấp (4 – 5 sao) trong những năm qua, mặc dù lượng khách du lịch đến Việt Nam có tăng mạnh.

Xây dựng môi trường chính sách thuận lợi cho nền tảng phát triển
Nếu AirBnb khá mới và hầu như chưa có sự cố nào tại Việt Nam, thì các nền tảng khác trong ngành du lịch như Agoda, Booking, Traveloka và Expedia bắt đầu gặp nhiều tai tiếng trong hoạt động của mình, trước hết là vấn đề thuế, vì các doanh nghiệp này hoạt động xuyên biên giới.

Với vai trò là một công cụ giao dịch giúp tạo nên giá trị cho các nhà cung cấp dịch vụ, sản phẩm và người tiêu dùng, nền tảng đã tạo ra sự chính xác, nhanh chóng và dễ dàng trong trao đổi hàng hóa, dịch vụ. Do vậy, việc xây dựng một môi trường chính sách thuận lợi cho nền tảng phát triển là cần thiết.

Tương tự như xu hướng chung của thế giới, Việt Nam không ban hành quy định nào riêng để quản lý nền tảng kết nối trong lĩnh vực du lịch. Về quản lý thuế, Bộ Tài chính đã ban hành công văn số 848/BTC-TCT, ngày 18/01/2017, yêu cầu các doanh nghiệp Agoda, Expedia, Traveloka, Booking,…. đóng thuế thu nhập doanh nghiệp (5% trên doanh thu được hưởng) và thuế giá trị gia tăng (5% doanh thu) thông qua cơ sở lưu trú Việt Nam.

Theo ông Long, cần phải hiểu rõ tính mới của mô hình kinh doanh nền tảng, để có tư duy mới trong quản lý và tránh khiên cưỡng áp quy định cũ vào mô hình mới. Quy định buộc các doanh nghiệp nền tảng phải đáp ứng quy định về vận tải hoặc thúc đẩy các doanh nghiệp vận tải chuyển sang làm ứng dụng kết nối, sẽ dẫn đến việc không đạt hiệu quả đối với xã hội. Bởi khi đó, nền tảng kết nối không còn được chia sẻ, lợi thế của công nghệ trong việc tận dụng dữ liệu lớn và hỗ trợ quyết định kinh doanh sẽ bị loại bỏ.

Quan trọng hơn cả, theo ông Long, Chính phủ cần có một quan điểm nhất quán, thống nhất và rõ ràng về mô hình kinh tế nền tảng. Đồng thời, cần có một tầm nhìn bao quát cũng như có cơ chế phối hợp liên ngành tốt hơn khi soạn thảo chính sách liên quan đến kinh tế nền tảng. Việc ban hành chính sách rời rạc theo từng ngành, thậm chí thiếu nhất quán sẽ làm ảnh hưởng đến mục tiêu thúc đẩy sự phát triển của kinh tế số.

Quỳnh Anh