AFTA-AEC: Thiếu giải pháp để khai thác hiệu quả

10:21:57 AM | 25/10/2018

Việc tham gia vào khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA) vào tháng 12/1995 được xem là bước ngoặt đối với nền kinh tế Việt Nam. Đây là Hiệp định thương mại tự do (FTA) đầu tiên mà Việt Nam tham gia và chính là nền tảng quan trọng để hình thành Cộng đồng kinh tế (AEC) vào cuối năm 2015. Việc tham gia AFTA giúp quan hệ giao thương Việt Nam – ASEAN có những bước tăng trưởng đáng kể. Tuy nhiên, thâm hụt thương mại vẫn đang nghiêng về Việt Nam.


Dệt may là một trong những ngành chịu tác động từ các Hiệp định thương mại tự do nhiều nhất

Thâm hụt thương mại nghiêng về Việt Nam

Khi Việt Nam tham gia vào thị trường chung ASEAN, bên cạnh những ràng buộc về hàng rào thuế quan thì những ràng buộc về mặt quốc tế cũng trở nên sòng phẳng và rõ ràng hơn, điều này đã ảnh hưởng không nhỏ tới hàng loạt các doanh nghiệp sản xuất trong nước, bắt buộc các doanh nghiệp phải tiến hành đổi mới để đáp ứng được “cuộc chơi” trong một thị trường rộng lớn hơn. Việc thích nghi tốt với môi trường kinh doanh mới đã giúp các doanh nghiệp Việt Nam ngày một trưởng thành hơn.

Theo con số thống kê của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam đã tăng từ vị trí 50 trong năm 2007 lên vị trí thứ 26 trong năm 2016. Bên cạnh đó, nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam cũng tăng từ vị trí thứ 41 trong năm 2007 lên vị trí thứ 25 tính đến năm 2016.

Quan hệ giao thương giữa Việt Nam và ASEAN mặc dù được cải thiện khi giá trị tổng thể được tăng lên. Tuy nhiên, cán cân thương mại chủ yếu thâm hụt về phía Việt Nam. Số liệu thống kê của Tổng cục Hải Quan cho thấy, trong các năm từ 2011 đến 2017, Việt Nam  nhập siêu từ ASEAN lần lượt là 7,32 tỷ USD, 3,68 tỷ USD, 3,21 tỷ USD, 4,1 tỷ USD, 5,66 tỷ USD, 6,7 tỷ USD và 28,02 tỷ USD. Trong năm 2017, dù XK của Việt Nam sang khu vực ASEAN tăng mạnh 23,9%, đạt 21,51 tỷ USD, song với con số NK 28,02  tỷ USD từ ASEAN, mức thâm hụt cán cân thương mại tiếp tục nghiêng về phía Việt Nam với 6,51 tỷ USD.

Theo thống kê của Bộ Công Thương, các mặt hàng Việt Nam xuất sang ASEAN chủ yếu là nông, lâm thủy sản và khoảng sản, đây là những mặt hàng đều được hưởng thuế nhập khẩu ưu đãi theo Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA). Trong nhóm công nghiệp, ngoại trừ mặt hàng máy vi tính và linh kiện điện tử, các mặt hàng công nghiệp tiêu dùng được sản xuất, gia công như may mặc, giấy dép…chỉ chiếm tỷ trọng tương đối nhỏ trong tổng kim ngạch xuất khẩu sang ASEAN.

Thời gian gần đây, Việt Nam bắt đầu xuất khẩu các mặt hàng chế tạo sang ASEAN như dây và cáp điện, đồ chơi trẻ em, xe đạp và phụ tùng xe đạp…đây là những mặt hàng đầy tiềm năng nhưng kim ngạch xuất khẩu vẫn còn khá khiêm tốn. Trong khi đó, về nhập khẩu, theo Tổng cục Hải Quan, ASEAN vẫn là đối tác cung cấp hàng hóa lớn của Việt Nam (đứng thứ 2 sau Trung Quốc), nhiều nhóm hàng Việt Nam phập khẩu từ thị trường này chiếm tỷ trọng lớn trong kim ngạch nhập khẩu của Việt Nam như: Xăng dầu, giấy các loại, chất dẻo nguyên liệu, dầu mỡ động thực vật, gỗ và các sản phẩm từ gỗ…

Đánh giá về tỷ lệ sử dụng Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) ưu đãi trong xuất khẩu hàng hóa vào thị trường ASEAN, Cục Xuất nhập khẩu và Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) cho rằng, con số này vẫn còn khá khiêm tốn. Cụ thể, trong nửa đầu năm 2018, tỷ lệ sử dụng C/O ưu đãi mẫu D đối với các mặt hàng xuất khẩu chỉ đạt 33%.

Mặc dù tham gia AFTA đã lâu nhưng có thể thấy khả năng tận dụng cơ hội nhằm thúc đẩy xuất khẩu của Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế và không đạt kết quả như mong đợi. Theo PGS.TS Phạm Tất Thắng, nghiên cứu viên cao cấp Viện Nghiên cứu Thương mại (Bộ Công Thương), Việt Nam vẫn chưa tận dụng tốt cơ hội khi tham gia thị trường này. Trong khi đó, nhiều nước nội khối lại tận dụng rất tốt cơ hội, điển hình như Thái Lan. Thái Lan đã có hàng loạt hoạt động mua lại hoặc rót vốn vào các thương hiệu đình đám như BigC, Metro… Nhiều cửa hàng tiện lợi bán hàng Thái đã len lỏi sâu vào trong ngõ ngách của hầu hết tỉnh, thành. "Không chỉ Thái Lan, hàng hóa của Singapore, Indonesia hay thậm chí từ nước vốn được coi là cạnh tranh yếu như Campuchia cũng đã xâm lấn thị trường Việt Nam", TS. Phạm Tất Thắng nói.

Cần có sự hỗ trợ của Chính phủ để DN nâng cao năng lực cạnh tranh

Theo, đại diện Phòng Dự toán- Quản lý thu ngân sách, Cục Thuế Xuất nhập khẩu, Tổng cục Hải quan: Với việc thực thi Hiệp định ATIGA, hầu hết thuế suất các mặt hàng đến ngày 1/1/2015 cắt giảm về 0%. Năm 2018, việc thực thi các FTA sẽ tiếp tục ảnh hưởng sâu rộng đối với số thu ngân sách nhà nước của ngành Hải quan, nhất là thực hiện Hiệp định ATIGA. Đó là bởi khoảng 7% số dòng thuế linh hoạt, tương đương 687 mặt hàng được xem là nhạy cảm theo thỏa thuận với ASEAN sẽ được xóa bỏ (trừ mặt hàng xăng dầu có lộ trình riêng). Mạnh nhất là một số mặt hàng có số thu lớn, thuế suất cao như: Ô tô giảm từ 30% xuống 0%; linh kiện phụ tùng 5%, 20% xuống 0%; sắt thép 5% xuống 0%; nông sản, thuốc lá, rượu...

Các nước trong khu vực đã tận dụng tốt cơ hội khi tham gia thị trường này, điều đó được thể hiện rõ qua việc khai thác thị trường Việt Nam từ các nước ASEAN, trong khi đó, khả năng tận dụng cơ hội của các doanh nghiệp Việt Nam lại quá hạn chế. Lý giải về điều này, ông Lê Quốc Phương, nguyên Phó giám đốc Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công Thương) cho rằng, năng lực cạnh tranh của DN cũng như hàng hóa các nước ASEAN cao hơn Việt Nam. Cụ thể, hàng hóa của ASEAN có chất lượng, mẫu mã đẹp, giá cả hợp lý. DN của các nước ASEAN có chiến lược sản phẩm cũng như chiến lược tiếp thị tốt. Đặc biệt, các DN ASEAN còn tham gia vào nhiều thương vụ sáp nhập, mua bán. Điều này cho thấy DN có chiến lược tiếp cận và mở rộng thị trường. Ở chiều ngược lại, chất lượng hàng Việt còn kém, giá cả thiếu cạnh tranh. Bên cạnh đó, chiến lược tiếp thị, chiến lược sản phẩm của DN Việt cũng còn kém...

Về phía các doanh nghiệp, khi đánh giá về cơ hội khi tham gia vào thị trường ASEAN, đại diện một số DN chuyên XK nông sản vào thị trường ASEAN cho rằng, thực tế, DN vẫn thiếu vắng những thông tin thị trường, chưa nắm rõ "đường đi nước bước" để tấn công thị trường đầy tiềm năng này. Vì vậy, để tận dụng tốt hơn cơ hội từ FTA, thúc đẩy XK hàng hóa, DN mong muốn Chính phủ và các cơ quan chức năng đẩy mạnh khâu phổ biến những chính sách, thông tin, hướng dẫn DN tiếp cận được các đối tác trong ASEAN.

Để khai thác tốt hơn thị trường ASEAN, theo ông Phương, năng lực cạnh tranh của sản phẩm cần được nâng lên bằng cách thay đổi mẫu mã, chủng loại phong phú. Về phía các DN, cần có tầm nhìn với chiến lược tiếp thị sản phẩm tốt hơn. DN cũng cần đầu tư vào công nghệ để tăng năng suất lao động, hạ giá thành sản phẩm, đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng...

Ông Thắng cũng nhấn mạnh thêm: ASEAN là khu vực có nhiều điểm tương đồng với Việt Nam nhưng tính “khác biệt” cũng khá rõ ràng. Ví dụ, thị trường này đòi hỏi những sản phẩm lương thực thực phẩm, rau, củ, quả, gạo,… tưởng như là thế mạnh của Việt Nam, song khu vực này tập trung cả người Hồi giáo, người theo Phật giáo... với nhu cầu khác nhau. Vì vậy, phải tìm được sự khác biệt, tìm hiểu từng đối tượng nhằm đầu tư sản xuất đúng hướng, điều chỉnh sản xuất để “cung” đáp ứng được “cầu”.

Lương Tuấn

Sự kiện sắp tới

Mời tham dự Hội thảo gặp gỡ doanh nghiệp Việt Nam - Hàn Quốc (22.5.2019)

Ngày 22.5.2019

Khách sạn Grand Plaza Hà Nội, 117 Trần Duy Hưng, Hà Nội

Gặp gỡ doanh nghiệp Việt Nam - Trung Quốc (Sơn Đông) 27/5/2019

Phòng Hội trường 1, tầng 7, Tòa nhà Trung tâm Thương mại Quốc tế - VCCI, số 9, Đào Duy Anh, Đống Đa, Hà Nội

Ngày 27/5/2019

VIETNAM PFA 2019: Cầu nối giao thương ngành chế biến nông sản, thực phẩm

Từ ngày 24-27/07/ 2019

Trung tâm Hội chợ & Triển lãm Sài Gòn – SECC, Tp. Hồ Chí Minh.