Hàng không đang phát triển “nóng”?

2:07:45 PM | 17/5/2019

Theo dự báo của Hiệp hội Vận tải Hàng không quốc tế (IATA), Việt Nam sẽ trở thành thị trường hàng không phát triển nhanh thứ 5 thế giới, đạt 150 triệu lượt hành khách vận chuyển vào năm 2035. Còn ở trong nước, tỉ lệ người dân đi máy bay của Việt Nam đang tăng nhanh. Với dân số gần 100 triệu người, hàng không nội địa Việt Nam được IATA dự báo sẽ tăng trung bình 15%/năm trong thời gian tới. 

TS Vũ Tiến Lộc, Chủ tịch VCCI đánh giá, vận tải hàng không đang tăng trưởng mạnh mẽ trên toàn cầu, trong đó tăng trưởng mạnh nhất là các nước đang phát triển. Việt Nam nằm trong những quốc gia có mức tăng trưởng nhanh nhất khu vực.

Theo thống kê, hàng không thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, cứ 1% tăng trưởng của hàng không sẽ đồng hành tương ứng với 0,4 - 0,5% tăng trưởng GDP. Ở Việt Nam, trong những năm gần đây ngành hàng không đều tăng trưởng bình quân 14 -15%, tương ứng với mức tăng GDP 6,8 -7%/năm.

Theo ông Lộc, thị trường hàng không trong nước đã có sự sang trang, phá vỡ thế độc quyền. Từ một loại phương tiện giao thông chỉ dành cho giới doanh nhân hay những người dân có thu nhập cao, hiện nay, hàng không đã trở nên thông dụng, cơ hội đi máy bay mở cửa với tất cả người dân.

Mặt khác, Việt Nam cũng đang chuyển dần nền kinh tế sản xuất công nghiệp sang sản xuất hàng hóa công nghệ cao, đó là những sản phẩm có nhu cầu vận chuyển hàng không rất lớn.

Tuy nhiên, ông Lộc cho rằng, tăng trưởng hàng không khá nóng nên Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức như quá tải về hạ tầng sân bay bến đỗ, an ninh trên các chuyến bay, trong đó sự gia nhập của các hãng hàng không quy mô mới có thể tạo ra sự cạnh tranh “phi quy luật”, từ đó đặt ra nhiều thách thức.

“Việt Nam là thành viên của cộng đồng kinh tế chung ASEAN, các quốc gia trong khu vực sẽ trở thành thị trường chung, hàng hóa vận chuyển tự do và hội nhập toàn cầu. Đây là cơ hội cho một bầu trời mở. Nhưng thử thách của Việt Nam là thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ vận tải hàng không và cơ sở hạ tầng chưa đáp ứng được nhu cầu”, ông Lộc nói.

Theo các chuyên gia hàng không, tính cạnh tranh của thị trường càng cao thì chất lượng dịch vụ sẽ càng tốt hơn, vì dần loại bỏ được sự áp đặt từ phía nhà vận chuyển. Thời gian vừa qua, nhiều hãng hàng không đã tăng tiện ích cho hành khách, thậm chí, thị trường đang trong giai đoạn phát triển nóng, nhưng sự phát triển của ngành hàng không ở Việt Nam chưa tương ứng.

Hiện nay, Việt Nam có 5 hãng hàng không, trong đó có những hãng có ảnh hưởng tới thị trường lớn là : Vietnam Airline, Bamboo Airways, VietJet Air, Jetstar… Với dự báo tăng trưởng khá nhanh, các chuyên gia kinh tế cho rằng, trong tương lai gần, Việt Nam sẽ cần khoảng 10 hãng hàng không mới. Với nhu cầu lớn như vậy, trong khi các hãng bay do nhà nước quản lý không được lập mới thì sự ra đời của các hãng bay tư nhân là điều tất yếu để đáp ứng nhu cầu của thị trường và tạo ra nhiều sự lựa chọn hơn cho người dân trong việc lựa chọn các phương tiện đi lại.

TS Vũ Tiến Lộc nhận định, dư địa của ngành hàng không Việt Nam còn rất lớn, cần nhìn nhận rõ vị trí, vai trò trong nền kinh tế để thúc đẩy ngành không phát triển mạnh mẽ, bền vững, đóng góp ngày càng lớn cho kinh tế của đất nước và trở thành động lực thúc đẩy các ngành khác phát triển.

Ông Bùi Doãn Nề, Tổng thư ký Hiệp hội doanh nghiệp hàng không cho rằng, sự tăng trưởng của hàng không phụ thuộc vào sự phát triển của kinh tế. Để đáp nhu cầu của khoảng 100 triệu dân thì tăng trưởng như vậy là phù hợp. 

Đồng quan điểm, ông Lưu Bình Nhưỡng, Đại biểu Quốc hội, Phó Ban dân nguyện của Quốc hội nhận định, nếu so sánh với nhu cầu đi lại, tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế, dân số, số hãng hàng không, doanh thu của các công ty hàng không, nếu nói tăng trưởng “nóng” thì không hẳn đúng, mà là phù hợp. Tuy nhiên, theo ông Nhưỡng, có một khía cạnh khác, đó là liệu có phải đang xảy ra tình trạng “lạm phát đường băng” hay không khi các cử tri kiến nghị rằng mật độ cơ sở hạ tầng các sân bay đang ngày càng cao?

Để phát triển toàn diện ngành hàng không, không chỉ đơn thuần chú trọng vào cơ sở hạ tầng mà còn là văn hoá hàng không, đội ngũ bay… Theo ông Nhưỡng, hiện nay, ngành hàng không Việt Nam chủ yếu vẫn mang tính dịch vụ, chưa phải là sản xuất, vì vậy phải đánh giá một cách toàn diện vai trò vị trí và đóng góp của ngành đối với nền kinh tế. 

Để duy trì được sự phát triển bền vững, của ngành, ông Nhưỡng cho rằng, đầu tiên, Việt Nam cần một thể chế đầy đủ, đồng bộ, minh bạch, tạo sự thông thoáng, sân chơi “hay” và trong đó luật chơi phải tiếp cận quốc tế, phù hợp với quy hoạch chung, ví dụ như quy hoạch vùng trời, đường bay…Hai là, cần sự đối xử bình đẳng từ nhà nước, doanh nghiệp và người dân, tránh tình trạng doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân, tâm lý “con đẻ con nuôi”; Ba là, phải phân biệt giữa kinh doanh và phục vụ, cụ thể, nên tách bạch hoạt động kinh doanh và phục vụ của Vietnam Airlines. 

Bốn là, chú ý đến an toàn và an ninh quốc gia, làm thế nào tách sân bay quân sự và dân sự; Năm là, trong mọi tình huống việc xây dựng môi trường văn hoá trong thị trường hàng không là rất qua trọng, đây là bộ mặt quốc gia, thương hiệu quốc gia về phát triển kinh tế. 

“Chúng tôi vẫn cho rằng, sự hợp tác giữa các hãng hàng không sẽ góp phần xây dựng một mô hình doanh nghiệp Việt Nam - không phân biệt đặc biệt, không cơ chế thành phần - một cộng đồng hợp tác và cạnh tranh với mỗi lợi thế riêng của từng hãng hàng không. Đặc biệt, sự phát triển của cách mạng công nghiệp lần thứ 4 dự báo sự phát triển của ngành hàng không sẽ còn mạnh mẽ hơn cả sự phát triển của Uber, Grab ở mô hình vận tải đường bộ”, ông Lộc nhấn mạnh.

Ông Phạm Ngọc Minh, Chủ tịch HĐQT Vietnam Airlines, Chủ tịch Hiệp hội hàng không Việt Nam

Tốc độ tăng trưởng của ngành hàng không giai đoạn nửa cuối năm 2018 là 9% và quý I năm 2019 xấp xỉ 7%. Với mức tăng trưởng này, chúng ta cần đặt câu hỏi, sự tăng trưởng này do đâu? Do hạ tầng giao thông quá tải hay do sự bùng nổ tất yếu của giai đoạn phát triển khách đường bộ chuyển sang máy bay? Câu chuyện tiếp theo của sự phát triển này phải chú ý đến yếu tố an toàn và an ninh, cụ thể là giữa đơn vị cung ứng và đơn vị giám sát.  

Dưới góc độ đường bay nói riêng với phát triển kinh tế các vùng, miền, kinh nghiệm của chúng tôi khi mở đường bay ở địa phương cho thấy, điểm cốt yếu là tầm nhìn của địa phương.

Ví dụ như ở Nha Trang, hiện nay thành phố này đã không còn đón 1 triệu khách năm mà đã tăng lên 2,5 triệu khách quốc tế/năm. Như vậy, sự lan toả về phát triển vận tải hàng không tới sự phát triển các địa phương rất có tiềm năng khi Việt Nam đang có 3.000 km bờ biển cùng nhiều điểm du lịch văn hóa, lịch sử, danh lam thắng cảnh trên toàn quốc.

Trong tầm nhìn phát triển trong giai đoạn 2020 định hướng 2030 của ngành hàng không có định hướng, thị trường hàng không Việt Nam sẽ đứng thứ 4 trong 4 quốc gia hàng đầu ASEAN về sản lượng. Để thị trường hàng không phát triển thì trước tiên phải mở cửa tư duy. Cùng với đó là chính sách, tạo áp lực cạnh tranh để nâng cao năng lực của các doanh nghiệp trong thị trường hàng không.

Ông Lại Xuân Thanh, Chủ tịch HĐTV Tổng Công ty Cảng hàng không Việt Nam

Với tư cách là một doanh nghiệp Nhà nước chỉ giao một việc là phát triển kết cấu hạ tầng sân bay thì cảm nhận đầu tiên là chúng ta đang bị nghẽn - cảng hàng không sân bay chưa đáp ứng được các hãng hàng không.

Nhìn lại chặng đường đã qua, về cơ bản thị trường hàng không đã phát triển được theo xu hướng thị trường. Tuy nhiên, nếu triển khai được đầy đủ kế hoạch đã đề ra theo tiến độ thì sẽ đáp ứng tốt hơn. Nhưng câu chuyện ở đây còn liên quan tới việc làm chính sách, quy hoạch.

Hàng không đang tắc nghẽn cục bộ mà điển hình là Cảng hàng không Tân Sân Nhất, dẫn đến tắc nghẽn ở các cảng hàng không khác (vì phải có điểm đi - điểm đến). Chủ trương “giải” cứu đã có 3 năm mà vẫn chưa quyết cho ai làm chủ đầu tư. Chỉ thông qua chủ trương đầu tư - ai trình và trình ai cũng rất khó giải đáp rồi. Tắc nghẽn ở quy trình, thủ tục hành chính.Chúng tôi là doanh nghiệp được giao có trách nhiệm cải tạo mở rộng cảng hàng không. Năng lực có, chuyên môn có, tài chính có, đúng thẩm quyền có nhưng chưa được giao thì chưa thể thực hiện được.

Không phải tư nhân xây sân bay nhanh hơn chúng tôi, bởi chúng tôi có kinh nghiệm, có năng lực và không bao giờ chậm giải ngân. Sân bay Vân Đồn xây xong mất 27 tháng. Nếu giao chúng tôi xây nhà ga T3 sân bay Tân Sơn Nhất, theo kế hoạch sẽ chỉ mất 24 tháng. Phải có sự bình đẳng của doanh nghiệp nhà nước so với doanh nghiệp tư nhân. Mảng dịch vụ tốt nhất thì lại không giao cho chúng tôi. Ví dụ, tại hãng hàng không thì nhà ga kinh doanh tốt nhất, trong nhà ga thì nhà ga hành khách tốt nhất và trong nhà ga hành khách là nhà ga hành khách quốc tế tốt nhất nhưng chúng tôi không được giao mà chỉ giữ lại cho chúng tôi đường băng, đường bi… Xã hội hoá là một chủ trương lớn và chúng tôi tán thành nhưng tôi cho rằng phải bình đẳng chứ không phải làm teo tóp doanh nghiệp nhà nước đi.

TS Nguyễn Đình Cung, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM)

Thực tế cho thấy, chúng ta cần tạo ra một hành lang pháp lý đủ rộng để các doanh nghiệp có thể bình đẳng cạnh tranh. Bởi điều hay nhất của thị trường vận tải hàng không Việt Nam thời gian qua là cạnh tranh. Cạnh tranh trên thị trường hàng không ở đây không chỉ giữa các hãng hàng không mà cạnh tranh giữa kinh tế Nhà nước và kinh tế tư nhân. Trong thời kỳ mở cửa, Nhà nước chỉ giữ vai trò định hướng đường lối, chính sách, còn lại làm sao tạo môi trường Nhà nước và tư nhân bình đẳng với nhau.

Các hãng cạnh tranh để cùng phát triển, không phải cạnh tranh để chiến thắng đối thủ hay làm cho đối thủ yếu đi. Sự cạnh tranh giữa các hãng hàng không còn mang lại lợi ích lớn cho khách hàng, giúp nhiều người dân có cơ hội đi máy bay giá rẻ.

Nền kinh tế có 3 đột phá: đột phá về thể chế, đột phá về nguồn nhân lực và đột phá về kết cấu hạ tầng. Ba đột phá này đang hiện thân rất rõ nét ở ngành hàng không nhưng nó cũng chính là điểm nghẽn với ngành. Nhưng nếu chúng ta không quy được trách nhiệm mà cứ nói chung chung thì không giải quyết được gì.

Luật sư Nguyễn Danh Huế, Chủ tịch Hội đồng thành viên công ty Luật TNHH Hừng Đông

Nên cởi mở để tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tư nhân tham gia vào thị trường hàng không, tạo ra sự cạnh tranh, tạo ra lợi nhuận cho nhà nước, và đặc biệt là người tiêu dùng.

Câu chuyện độc quyền cần phải xem xét thật kỹ, bởi độc quyền không tạo ra hiệu quả kinh doanh tốt, đặc biệt trong lĩnh vực hàng không. Ngành này được đánh giá là không quá ảnh hưởng yếu tố an ninh, an toàn như năng lượng mà phải quá thận trọng. Trong khi đó, tạo điều kiện cho khu vực tư nhân tham gia, xã hội hoá sẽ đem lại lợi ích cho Nhà nước, khách hàng và người tiêu dùng. 

Về mặt hạ tầng, VN đang bị “nghẽn”, nghẽn về cách vận hành và cách áp dụng khoa học công nghệ vào hoạt động kinh doanh hàng không. Vì vậy, nên cởi mở để doanh nghiệp tư nhân tham gia vào thị trường hàng không, điều này góp phần minh bạch thị trường.

Quỳnh Chi