Kiểm soát nội bộ để phòng chống tham nhũng: Kinh nghiệm từ Anh và Mỹ

8:20:30 AM | 11/6/2019

Giống như ở Việt Nam, các doanh nghiệp ở các nước khác cũng có một sự khác biệt lớn về năng lực, hiểu biết và nguồn lực về rủi ro, tuân thủ và quản lý kiểm soát. Sự khác nhau này phụ thuộc vào quy mô, loại hình doanh nghiệp cũng như thị trường mà doanh nghiệp đang tham gia.

Trong Luật Phòng chống tham nhũng mới sửa đổi (sẽ có hiệu lực vào tháng 7/2019), sự khác biệt này được nêu rõ trong Phần 2, Điều 80 và 81, trong đó xác định các công ty đại chúng, các tổ chức tín dụng, các quỹ đầu tư phải thực hiện cơ chế giám sát và thanh tra toàn diện hơn. Rõ ràng là các công ty và tổ chức này được quan tâm nhiều hơn các doanh nghiệp nhỏ.

Theo Báo cáo “Áp dụng cơ chế kiểm soát nội bộ (KSNB) và Bộ quy tắc ứng xử (QTƯX) tại các DNVN: Thực trạng và một số khuyến nghị” do VCCI phối hợp thực hiện, Vương quốc Anh và Hoa Kỳ là những nước đã đi đầu trong việc phát triển các chuẩn mực về quản trị doanh nghiệp, kế toán, kiểm toán quốc tế, trong đó KSNB là một nội dung không tách rời. Tuy nhiên, các quốc gia này có cách tiếp cận riêng của họ. Trong phần nghiên cứu của VCCI về kinh nghiệm quốc tế, tài liệu tham khảo chính là cách thức thực hiện của các công ty tại Vương quốc Anh chứ không phải để khẳng định rằng hệ thống của Vương quốc Anh là tốt nhất và duy nhất. Điều này có thể lý giải bằng thực tế là cả Vương quốc Anh (một trong những nền kinh tế phát triển nhất) và Việt Nam đều đã ký vào các công ước quốc tế quy định về KSNB, kiểm toán, chuẩn mực kế toán và chống tham nhũng. 

Thực tế các nước khác cũng như vậy. Các quy định về cơ chế KSNB toàn diện được phần lớn các doanh nghiệp áp dụng - ít nhất là về mặt chính thức – trên các phương tiện công khai của doanh nghiệp. Các doanh nghiệp chưa niêm yết sẽ không bị buộc phải tuân thủ các quy định chi tiết và giám sát như vậy.

Theo phân tích của báo cáo, ví dụ như về mặt luật pháp, mặc dù đã có chuẩn mực quốc tế phổ biến về KSNB, kế toán và quản lý rủi ro chủ yếu dựa trên thực tiễn của Hoa Kỳ, nhưng điều quan trọng cần lưu ý là mỗi quốc gia có chuẩn mực, quy định và luật pháp riêng về quản trị doanh nghiệp, kế toán, báo cáo và quản lý rủi ro được xây dựng và thực hiện theo luật của nước đó. Lấy Ủy ban các tổ chức bảo trợ thuộc Hội đồng chống gian lận Hoa Kỳ (COSO) làm ví dụ, các nguyên tắc và cách thức áp dụng của COSO được xuất phát từ Hoa Kỳ và bị ràng buộc chặt chẽ với luật pháp của Hoa Kỳ. Đây là tiêu chuẩn mà các doanh nghiệp của Hoa Kỳ áp dụng để đánh giá sự tuân thủ của họ với FCPA và các quy định pháp luật khác như đạo luật Sarbanes Oxley. Theo luật pháp Hoa Kỳ, các doanh nghiệp – đặc biệt các doanh nghiệp đã niêm yết trên thị trường chứng khoán – buộc phải báo cáo rất nhiều thông tin về tình hình tài chính bên cạnh các thông tin về quản lý và quản trị. Chỉ có hệ thống tích hợp ở mức độ cao liên quan tới chiến lược thực thi ở tất cả các cấp của tổ chức và liên quan tới vận hành, báo cáo, tuân thủ mới có thể đáp ứng được yêu cầu báo cáo này. 

Tuy nhiên, Vương quốc Anh là một ví dụ điển hình về cách các quốc gia xây dựng nguyên tắc và cách thức thực hiện KSNB của riêng mình . Mặc dù tiêu chuẩn COSO được coi là một khung đánh giá tuyệt vời và có ảnh hưởng lớn đến các chuẩn mực quốc tế, nhưng tại Vương quốc Anh, cái tên “COSO” lại không thực sự phổ biến.

Hoạt động KSNB ở các công ty quốc tế cũng liên quan tới nghĩa vụ đối với các cổ đông. Hội đồng quản trị, đại diện cho lợi ích của các cổ đông, xem xét kỹ lưỡng các hoạt động nhưng cũng đảm bảo công ty đang theo đuổi mục tiêu rõ ràng và có cơ chế tự giám sát. Cơ chế KSNB yêu cầu các thông tin liên quan phải được cung cấp. Ở một mức độ nào đó phải đảm bảo các thông tin được cung cấp là “khách quan” – hay nói cách khác, Ban Quản lý không can thiệp vào thông tin được cung cấp. Ở hầu hết các nước phát triển, các quy định của pháp luật và các văn bản hướng dẫn xác định các chuẩn mực của quản trị doanh nghiệp đều được ban hành. KSNB chính là một công cụ để thực hiện quản trị doanh nghiệp.

Những hệ thống tích hợp toàn diện như Khung COSO thường được các công ty đại chúng sử dụng – các công ty niêm yết hoặc các công ty nhà nước. Các công ty tư nhân dường như có hệ thống KSNB riêng, trong đó có một số nội dung của khung COSO. Nhưng nếu như Luật hoặc Bộ quy tắc quản trị doanh nghiệp không yêu cầu, doanh nghiệp dường như sẽ không đầu tư một khoản tiền lớn vào hệ thống tốn kém này như các công ty đại chúng hoặc công ty nhà nước. Các công ty nhỏ hơn thì thường không có cơ chế KSNB đầy đủ và toàn diện. Trong thực tiễn quản lý quốc tế, cơ chế KSNB của doanh nghiệp thường tương ứng với quy mô, lịch sử rủi ro và mức độ phức tạp của hoạt động kinh doanh. 

Việc thực hiện tốt cơ chế KSNB chính là thúc đẩy phòng chống tham nhũng trong mỗi DN. Theo Ngài Gareth Ward, Đại sứ Vương quốc Anh tại Việt Nam, chiến lược phòng chống tham nhũng mới nhất của Vương quốc Anh được ban hành vào tháng 12/2017 đặt ra sáu ưu tiên rõ ràng: giảm nguy cơ nội gián trong các lĩnh vực có rủi ro cao trong nước như cửa khẩu và cảng biển; nâng cao tính liêm chính của Vương quốc Anh với tư cách là một trung tâm tài chính quốc tế; thúc đẩy liêm chính trong cả khu vực công và khu vực tư; giảm tham nhũng trong mua sắm công; cải thiện môi trường kinh doanh toàn cầu; hợp tác với các quốc gia khác trong phòng chống tham nhũng.

Trong khuôn khổ Dự án thúc đẩy môi trường kinh doanh công bằng tại ASEAN do UNDP triển khai thực hiện với sự hỗ trợ của Quỹ Thịnh vượng, Vương quốc Anh sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan phòng chống tham nhũng chủ chốt bao gồm Ban Nội chính Trung ương, Uỷ ban Tư pháp của Quốc hội, Thanh tra Chính phủ và VCCI thúc đẩy Sáng kiến liêm chính doanh nghiệp như là một diễn đàn đối thoại chính sách giữa Chính phủ Việt Nam và doanh nghiệp nhằm xoá bỏ các rào cản trong hoạt động kinh doanh, tạo sân chơi bình đẳng cho tất cả doanh nghiệp.

“Chính phủ Việt Nam đã khẳng định cam kết mạnh mẽ trong phòng chống tham nhũng, thể hiện bằng việc sửa đổi khá toàn diện khung pháp lý cho phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế. Lần đầu tiên đã có quy định điều chỉnh vấn đề tham nhũng trong khu vực tư. Luật Phòng chống tham nhũng mới sửa đổi gần đây có một chương riêng về thúc đẩy liêm chính trong kinh doanh. Tôi tin tưởng rằng Luật này sẽ tạo đà cho việc đẩy mạnh văn hoá kinh doanh liêm chính tại Việt Nam thông qua việc xây dựng bộ quy tắc đạo đức ứng xử và quy trình tuân thủ chặt chẽ. Điều này có vai trò hết sức quan trọng để Việt Nam tiếp tục phát triển kinh tế thành công và thu hút thêm đầu tư và doanh nghiệp nước ngoài thông qua việc tăng cường lòng tin của nhà đầu tư”, Ngài Đại sứ nói.

Tuy nhiên, theo Ngài Đại sứ, để có thể thực hiện một chương trình liêm chính doanh nghiệp hiệu quả thì cần có sự tham gia của tất cả các bên có liên quan, không chỉ phía Chính phủ mà còn có sự tham gia của doanh nghiệp và tổ chức xã hội.

Quỳnh Anh