Còn nhiều rào cản chính sách đất đai

10:03:19 AM | 1/11/2019

Trong bối cảnh ngày càng hội nhập quốc tế sâu rộng, để phát triển nhanh, mạnh và bền vững; ngành nông nghiệp còn gặp nhiều rào cản từ chính sách đất đai.

Nhận diện rào cản

Đã từ nhiều năm nay, vấn đề tích tụ ruộng đất được đặt ra nhưng vẫn chưa đạt được mục tiêu kỳ vọng. Phát biểu tại Diễn đàn Nông nghiệp Mùa thu do Liên minh Nông nghiệp tổ chức cuối tháng 10, ông Nguyễn Đức Thành, Đại diện cơ quan điều phối Liên minh Nông nghiệp, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách (VEPR) nhận xét: “Một trong những nguyên nhân chủ yếu của tình trạng này là thị trường đất nông nghiệp chưa phát triển do các bất cập trong chính sách đất nông nghiệp hiện hành”.

Phân tích vấn đề này, chuyên gia Trần Công Thắng, Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn cho biết: mức thuế và phí liên quan đến chuyển nhượng đất nông nghiệp bị áp chung như các bất động sản khác (2% thuế thu nhập cá nhân); doanh nghiệp tư nhân trong nước chỉ được thuê đất để đầu tư sản xuất nông nghiệp mà không được giao đất có thu tiền sử dụng đất nông nghiệp; hộ nhận chuyển nhượng đất lúa phải là hộ nông nghiệp…

Mặt khác, các chính sách hiện hành còn là điểm nghẽn cũng được “điểm mặt, chỉ tên” là: hạn mức nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất, quy định tại Luật Đất đai năm 2013 đã khiến nhiều trường hợp bị "trói tay" khi thực hiện kế hoạch mở rộng sản xuất. Bên cạnh đó, quyền tài sản đối với đất nông nghiệp chưa được bảo đảm như các loại đất khác. Một ví dụ khá rõ ràng đã được TS. Nguyễn Hữu Thọ, phó trưởng  ban Nghiên cứu Kinh tế ngành và lĩnh vực, Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế trung ương phân tích; đó là: Luật Đất đai không cho phép xây dựng các công trình kiên cố phục vụ sản xuất trên đất lúa, trong khi sản xuất nông nghiệp quy mô lớn rất cần xây dựng những kho bãi diện tích lớn, khu nông nghiệp công nghệ cao cũng cần phải có quỹ đất lớn… Quy định như vậy rõ ràng đang cản trở mục tiêu mở rộng quy mô sản xuất của doanh nghiệp - TS Nguyễn Hữu Thọ nhấn mạnh.

Không tích tụ đủ diện tích đất cần thiết thì sản xuất nông nghiệp tiếp tục còn nhỏ và manh mún. Trường hợp ngành trồng điều ở tỉnh Bình Phước à một ví dụ được các chuyên gia viện dẫn cho tình trạng này. Theo TS. Hoàng Thị Thu Huyền, Giám đốc Trung tâm Kinh tế học, Viện KHXH vùng Nam Bộ công bố kết quả khảo sát ở Bình Phước cho thấy diện tích cây điều của tỉnh hiện dao động từ khoảng 134.000 - 180.000 ha, với tổng số hơn 77.600 hộ trồng phân tán. Một ví dụ điển hành khác là để có cánh đồng mẫu lớn, Tập đoàn Lộc Trời phải ký hợp đồng với 30.000 hộ để có được 93.000 ha.

Đề xuất giải pháp

Việt Nam là một trong những quốc gia có mức bình quân ruộng đất theo đầu người thấp nhất thế giới, diện tích đất sản xuất nông nghiệp bình quân đầu người ở Việt Nam là 0,25 ha, trong khi đó trên thế giới là 0,52 ha và trong khu vực là 0,36 ha. Nền nông nghiệp Việt Nam được phát triển chủ yếu dựa vào khoảng 10 triệu hộ nông dân cá thể với trên 76 triệu thửa và mảnh ruộng nhỏ lẻ, phân tán. Năng suất sử dụng đất của Việt Nam cũng rất thấp, chỉ khoảng 1.000 USD/ha, tương đương với Lào và chỉ bằng 1/2 Philippines, thậm chí là 1/3 của Indonesia và Thái Lan. Thu nhập từ nông nghiệp hiện còn thấp, bình quân chung cả nước hiện mới đạt khoảng 47 triệu đồng/người/năm khiến nông dân không thiết tha với sản xuất nông nghiệp. Tỷ lệ bỏ hoang đất nông nghiệp đã tăng từ 1,7% (năm 2014) lên 3,8% (năm 2016), diện tích sử dụng đất bình quân hộ giảm 0,9% trong giai đoạn 2014 - 2016. Những cản trở về chính sách đang hiện hữu đang cản trở việc phát triển nền nông nghiệp hữu cơ, hiện đại và bền vững trên cơ sở hợp tác, liên kết giữa DN (đặc biệt là các tập đoàn kinh tế) với các hộ nông dân để xây dựng vùng sản xuất tập trung công nghệ cao.

Các đề xuất chính sách được các chuyên gia đề xuất trong Diễn đàn bao gồm: Bỏ hạn mức nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất nông nghiệp; Quy định và giám sát chặt chẽ diện tích tối thiểu để tránh tách thửa; Có cơ chế cụ thể khuyến khích DN đầu tư vào các khu, cụm, công viên, trung tâm công nghiệp – dịch vụ hỗ trợ thông qua việc thuê đất nông nghiệp hoặc liên kết với trang trại, hợp tác xã; Xây dựng chính sách hỗ trợ các cá nhân đăng ký làm trang trại, gia trại tích tụ đất nông nghiệp; hỗ trợ hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã thuê đất nông nghiệp của các hộ nông dân; bãi bỏ quy định về thời hạn giao đất, cho thuê đất nông nghiệp; Xóa bỏ sự phân biệt về quyền cho các chủ thể sử dụng đất; Thay thế quyền chuyển đổi và quyền chuyển nhượng bằng quyền mua bán; Thí điểm bãi bỏ hoặc mở rộng hạn điền trước khi chính thức sửa đổi luật đất đai.…

Một giải pháp quan trọng khác cũng được đề xuất là kích hoạt sự hoạt động của Quỹ phát triển đất theo Điều 111, Luật Đất đai 2013, từ đó xây dựng thị trường quyền sử dụng đất nông nghiệp và phát huy quyền tài sản đối với đất nông nghiệp trong tương lai; Xây dựng hệ thống quản lý điện tử cung cấp thông tin số hóa về quyền sử dụng đất và giao dịch minh bạch thị trường đất.

Nông hộ có vai trò quan trọng trong ngành nông nghiệp

Bên cạnh những giải pháp đề xuất tháo gỡ chính sách về đất đai, các chuyên gia còn đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của hộ gia đình trong phát triển nền nông nghiệp bền vững.

PGS. TS. Vũ Trọng Khải, thành viên Liên minh Nông nghiệp:

Muốn khắc phục những vấn đề đã nảy sinh và đang tồn tại của các chính sách hiện hành, nhằm thúc đẩy tiến trình phát triển nông nghiệp sang một giai đoạn mới cao hơn cần phải dựa trên những tư duy kinh tế mới, với những khái niệm về thuật ngữ chính xác để có tư duy đúng đắn. Trang trại cá nhân (Solefarm) chính là doanh nghiệp cá nhân kinh doanh nông nghiệp (luật Việt Nam gọi nhầm là doanh nghiệp tư nhân). Trang trại cá nhân do một cá nhân làm chủ sở hữu, trực tiếp quản lý tất cả các khâu của quá trình kinh doanh, chủ yếu sử dụng sức lao động làm thuê. Hình thức khoán hộ, bản chất là tái lập trang trại gia đình trong lòng doanh nghiệp, có thể mạnh trong việc phát huy được ưu thế của trang trại gia đình trong các khâu sản xuất mang tính sinh học và ưu thế của doanh nghiệp trong khâu dịch vụ đầu vào - đầu ra của kinh doanh nông nghiệp, vừa khắc phục được nhược điểm của trang trại gia đình có quy mô nhỏ và của doanh nghiệp có quy mô lớn, xóa bỏ được cấp quản lý trung gian.

ThS. Đặng Thị Bích Thảo, Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách:

Các chính sách hiện nay của Chính phủ có xu hướng khuyến khích và hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp trong khi vẫn chưa thực sự quan tâm đến vai trò của các nông hộ. Một số nghiên cứu định lượng trên thế giới cho thấy, nông hộ (trang trại gia đình, farm-household, family farm), với đặc trưng là chủ yếu sử dụng sức lao động của các thành viên trong gia đình, có năng suất và hiệu quả kinh tế cao hơn so với các loại hình khác như trang trại nhà nước, công ty nông nghiệp có sử dụng các cấp quản lý trung gian. Đặc trưng của ngành nông nghiệp yêu cầu phải “nhất thì, nhì thục”, cần người lao động phải có trách nhiệm cao với cây trồng, vật nuôi của mình; do đó, nông hộ có những ưu thế vượt trội so với các loại hình khác trong canh tác nông nghiệp. Cần phải khuyến khích và có cơ chế để người nông dân trở thành nông dân chuyên nghiệp trong tương lai.

TS. Nguyễn Vinh Quang, Chuyên gia nghiên cứu, Tổ chức Forest Trends:

Liên kết (hộ dân – doanh nghiệp) là một cơ chế để tập trung đất đai, nhưng tích tụ tập trung đất đai không phải luôn thành công. Đói nghèo hiện nay tại Việt Nam phần lớn do thiếu đất sản xuất. Do vậy cần thiết phải quan tâm đến các hộ dân.

TS. Trần Công Thắng, Viện Chính sách và Chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn:

Trong 10 năm từ 2006 đến 2016, Số lượng doanh nghiệp nông nghiệp tăng nhanh nhưng vẫn chỉ chiếm khoảng 1,6% tổng số doanh nghiệp, trong đó trên 90% là doanh nghiệp nhỏ, thậm chí là siêu nhỏ sử dụng từ 10-50 lao động; quy mô vốn từ 1-5 tỷ đồng; doanh thu thuần bình quân/ doanh nghiệp/năm chỉ đạt 3,6 tỷ đồng. Cần có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào các khu/cụm/công viên/trung tâm công nghiệp – dịch vụ hỗ trợ NN thông qua việc thuê đất NN hoặc liên kết với trang trại, HTX. Sớm xây dựng chính sách hỗ trợ các cá nhân đăng ký làm trang trại, gia trại tích tụ đất NN. Hỗ trợ HTX, liên hiệp HTX thuê đất NN của các hộ nông dân.

Nguyễn Thanh