Vì một nền kinh tế không mẫu thuẫn giữa lợi nhuận và bảo vệ môi trường

2:52:56 PM | 31/12/2019

Tin vui đối với cộng đồng doanh nghiệp là  vào quý II năm 2020, dự thảo cơ chế chính sách khuyến khích áp dụng các mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất kinh doanh sẽ được trình lên Thủ tướng Chính phủ. Đây là chia sẻ của ông Nguyễn Quang Vinh, Tổng Thư ký VCCI, Phó Chủ tịch VBCSD với phóng viên Vietnam Business Forum xung quanh vấn đề này. Duy Anh thực hiện.

Dù là xu thế tất yếu, nhưng kinh tế tuần hoàn (KTTH) hiện vẫn là mô hình rất mới ngay cả ở những nước tiên tiến trên thế giới hay các nước thuộc khu vực ASEAN. Đối với Việt Nam, vấn đề này được biết đến như thế nào, thưa ông?

Có thể hiểu KTTH là một nền kinh tế phi phát thải, hay một nền kinh tế không tồn tại mâu thuẫn giữa lợi ích kinh tế và bảo vệ môi trường. Xu hướng lựa chọn sản xuất và tiêu dùng các sản phẩm từ nền KTTH, hay các sản phẩm thân thiện với môi trường ngày một trở nên mạnh mẽ hơn. Từ phía DN cũng đã ý thức rõ hơn về trách nhiệm kinh doanh bền vững, về yêu cầu tất yếu liên quan đến bảo vệ môi trường từ các Hiệp định thương mại tự do (FTA) mà Việt Nam đã, đang và sẽ tham gia, hay từ chính những chính sách pháp lý mà Chính phủ đang đặt ra – ngày một chặt chẽ hơn trong các vấn đề môi trường. Từ phía người tiêu dùng, họ cũng có ý thức cao hơn đối với việc bảo vệ môi trường nên mong muốn lựa chọn những sản phẩm thân thiện với môi trường hơn.

Việc lựa chọn sản xuất và tiêu dùng các sản phẩm như thế cũng nằm trong một mối quan hệ tương hỗ với nhau. Một thí dụ như đoạn đường giao thông đầu tiên ở Việt Nam được gia cố bởi nhựa tái chế tại khu công nghiệp DEEP C, Hải Phòng. Hoàn thành vào cuối năm 2019 với tổng chiều dài 1,4 km, con đường đã chuyển hóa tổng cộng 6,5 tấn bao bì nhựa dẻo từ rác thải nhựa. Đây có lẽ là lần đầu tiên có được sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, các nhà đầu tư hạ tầng, nhà cung cấp asphalt, các đơn vị thu gom rác thải và ngành khoa học vật liệu để giải quyết vấn đề về rác thải nhựa tại Việt Nam. Vì thế, con đường cũng trở thành biểu tượng cho sự đồng hành giữa DN và Chính phủ trong chiến lược phát triển bền vững nói chung và sự kịp thời hưởng ứng lời kêu gọi của Thủ tướng Chính phủ về chống rác thải nhựa nói riêng. 

Về phía Hội đồng DN vì sự phát triển bền vững (VBCSD), từ đầu năm 2018 đã triển khai sáng kiến hỗ trợ DN triển khai nền KTTH. Chẳng hạn như, dự án “Không xả thải vào thiên nhiên”, sau một năm triển khai mô hình thí điểm phân loại rác tại nguồn ở quận Tân Phú đã được UBND TP. Hồ Chí Minh đánh giá cao và dự kiến sẽ nhân rộng ra toàn thành phố... Dự án “Xây dựng thị trường nguyên vật liệu thứ cấp”, đã hoàn thiện giai đoạn một, với kết quả khảo sát tại hơn 300 DN/ tổ chức cho thấy nhu cầu cần thiết phải xây dựng một nền tảng trực tuyến giúp các DN có thể trao đổi, mua bán các nguyên vật liệu đã qua sử dụng/còn giá trị sử dụng. Hiện tại, VBCSD cũng đang tham gia làm đối tác trong dự án Hợp tác phát triển thị trường nhựa tái sinh sau tiêu dùng. Mục tiêu của dự án là phát triển thị trường cho ngành công nghiệp tái chế nhựa sau tiêu dùng tại địa phương, thông qua việc tạo nhu cầu (cam kết từ các đối tác DN sẽ sử dụng nhựa tái sinh sau tiêu dùng vào quy trình đóng gói như nguyên liệu thô) và nguồn cung (hình hành cơ sở tái chế nhựa PET có thể dùng cho thực phẩm và sẵn sàng để nhận đầu tư) trong vòng 15 tháng.

Vậy làm sao để những sáng kiến KTTH, những hành động thiết thực như trên được triển khai ngày một nhiều hơn, nhất là khi có đến 98% DN của Việt Nam là DN vừa và nhỏ (SME) còn đang chật vật tồn tại trên thương trường và gặp rất nhiều khó khăn?

Với các SME, điều họ quan tâm nhất vẫn là lợi nhuận, là làm sao để tồn tại được trên thương trường. Khó khăn mà các SME gặp phải trước tiên là thiếu nguồn lực. Thiếu nguồn lực để đầu tư cho nghiên cứu phát triển, đổi mới sáng tạo. Xin lưu ý là kinh tế tuần hoàn không chỉ là tái chế, tái sử dụng hay làm mới (reuse – recycle – renew), mà mô hình này hướng đến việc kéo dài tuổi thọ của sản phẩm/ dịch vụ ngay từ giai đoạn thiết kế sản phẩm. Vậy để thiết kế được một sản phẩm “tuần hoàn” thì doanh nghiệp cần đầu tư nhân lực, tài lực cho việc nghiên cứu phát triển rất nhiều.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng đang gặp khó khi tiếp cận các nguồn vốn “tín dụng xanh”, để phát triển hoạt động kinh doanh theo hướng bền vững, bảo vệ môi trường. Thông tin về những nguồn vốn như thế còn khá hiếm, khó để doanh nghiệp tiếp cận.

Ngoài ra, rào cản pháp lý cũng là một thách thức không nhỏ với doanh nghiệp để theo đuổi mô hình kinh tế tuần hoàn. Chúng ta hiện vẫn chưa có một khung khổ pháp lý hay một bộ luật cụ thể nào về kinh tế tuần hoàn, để doanh nghiệp có thể soi vào đó mà tham chiếu hay triển khai các hoạt động cho phù hợp. 

Theo ông, vì sao quá trình hoàn thiện chính sách, khung khổ pháp lý cho kinh tế tuần hoàn còn chậm?

Lí do là đây vẫn còn là một mô hình kinh tế rất mới mẻ, ngay cả ở những nước tiên tiến trên thế giới hay các nước khu vực ASEAN hiện cũng chưa có khung chính sách đầy đủ, rõ ràng để phát triển mô hình này. Hơn thế nữa, để đưa mô hình này vào thực tiễn, sẽ cần có sự tham gia của rất nhiều các Bộ, ngành như Bộ Công thương, Bộ Khoa học công nghệ, Bộ Tài nguyên môi trường. Do đó, để có một hành lang pháp lý, hay cụ thể một bộ luật về kinh tế tuần hoàn có lẽ sẽ còn cần khá nhiều thời gian.

Tuy nhiên, một tín hiệu đáng mừng là với những nỗ lực của VCCI để kiến nghị chính sách lên Chính phủ về kinh tế tuần hoàn thì ngay sau Hội nghị phát triển bền vững toàn quốc 2019 vừa qua, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành kết luận chỉ đạo, yêu cầu Bộ TN-MT chủ trì, phối hợp với các Bộ: Kế hoạch và Đầu tư, Tài chính, Công thương, Xây dựng, Nông nghiệp và PTNT, và VCCI cùng các cơ quan liên quan nghiên cứu, xây dựng chính sách khuyến khích áp dụng các mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất kinh doanh, trình Thủ tướng Chính phủ trong quý II năm 2020.

Để cộng đồng DN thật sự trở thành một bánh lái quan trọng của con thuyền đi tới một “thế giới tốt hơn” thông qua “kinh doanh tốt hơn”, không thể thiếu được sự vận động tự thân của DN. Thế nhưng, điều kiện mang tính quyết định đến sự thành công nằm ở quyết tâm hành động của Chính phủ, của cả hệ thống chính trị, cũng như sự đồng hành từ các cơ quan truyền thông và sự ủng hộ, nhận thức của người tiêu dùng. Đây chính là vòng tròn đồng tâm, cùng sát cánh, cùng hành động mạnh mẽ vì một thập niên phát triển bền vững hơn.