Cải cách phải đi vào thực chất

10:35:34 AM | 23/1/2020

Năm 2019 khép lại với nhiều đánh giá khả quan, nền kinh tế duy trì đà tăng trưởng cao, tăng trưởng GDP năm 2019 ước tính đạt 7,02%, vượt mục tiêu đề ra, quy mô được mở rộng với chất lượng ngày càng được đánh giá cao. Môi trường đầu tư kinh doanh được cải thiện, thu hút nhiều doanh nghiệp thành lập mới và đầu tư nước ngoài. Tuy vậy, chặng đường phía trước còn nhiều gian nan khi tình hình kinh tế thế giới còn nhiều bất ổn, và kinh tế VN khó có thể giữ vững đà tăng trưởng nếu không có nhiều cải cách hơn nữa vì sự phát triển của cộng đồng doanh nghiệp. TS. Vũ Tiến Lộc, Chủ tịch VCCI đã có những chia sẻ với phóng viên Vietnam Busiess Forum xung quanh vấn đề này.

Theo ông, liệu mục tiêu đặt ra của Chính phủ là cả nước có ít nhất 1 triệu doanh nghiệp hoạt động vào năm 2020 có đạt được?

Báo cáo “Tình hình thực hiện Nghị quyết 02 năm 2019 và Nghị quyết 35 năm 2016 của Chính phủ - Góc nhìn từ doanh nghiệp” của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) vừa công bố cho thấy, tốc độ tăng số doanh nghiệp trung bình cả nước trong 3 năm 2015-2018 là 17,3% mỗi năm. Và nếu tốc độ tăng trưởng số doanh nghiệp trong giai đoạn 2015-2018 được duy trì như vậy thì đến ngày 31/12/2020, cả nước sẽ có 984.003 doanh nghiệp, đạt 98,4% so với mục tiêu đề ra. Như vậy, có thể thấy mục tiêu 1 triệu doanh nghiệp sắp có thể cán đích, nhưng nhiệm vụ của năm 2020 phải hết sức quyết liệt mới có thể đạt được, và các địa phương phải cam kết thực hiện được mục tiêu số lượng doanh nghiệp thành lập mới.

Theo tính toán, nếu vẫn duy trì tốc độ tăng doanh nghiệp như trong 3 năm 2015- 2018 thì sẽ có 27/40 tỉnh thành đạt và vượt cam kết, và có 13/40 tỉnh thành không đạt được số lượng doanh nghiệp như đã cam kết.

Cho đến nay, địa phương có mức cam kết cao nhất là Bắc Giang, phấn đấu trong 5 năm tăng 341% số doanh nghiệp, từ 2.043 lên 9.000 doanh nghiệp. Đến 2018, Bắc Giang đã có 5451 doanh nghiệp, tăng 167%, và nếu tiếp tục duy trì tốc độ tăng này thì đến 2020, Bắc Giang sẽ có 10.486 doanh nghiệp, tăng 413% so với năm 2015, đạt 117% so với cam kết. Đây cũng là địa phương có tốc độ tăng doanh nghiệp cao nhất cả nước, trung bình 39% mỗi năm.

Đồng Nai là tỉnh có tỷ lệ tăng doanh nghiệp nhanh thứ 2 cả nước, trung bình đạt 32% cho giai đoạn 2015-2018. Tỉnh này cam kết tăng số doanh nghiệp từ 9.188 lên 25.000 doanh nghiệp, tức là tăng 172% trong 5 năm, và nếu duy trì tốc độ như hiện nay thì Đồng Nai sẽ có 36.968 doanh nghiệp vào năm 2020, vượt Hải Phòng và Đà Nẵng trở thành địa phương có số doanh nghiệp cao thứ 4 cả nước, sau Tp. Hồ Chí Minh, Hà Nội và Bình Dương.

Vĩnh Phúc cũng là một tỉnh có mức cam kết rất cao, từ 2.893 doanh nghiệp lên 10.000 doanh nghiệp. Tỉnh này cũng là một trong những tỉnh có tốc độ tăng doanh nghiệp cao nhất, 30% mỗi năm, và dự kiến sẽ đạt 10.860 doanh nghiệp vào năm 2020.

Ngoài ra còn một số tỉnh có tỷ lệ tăng doanh nghiệp rất nhanh như Bắc Ninh (30% mỗi năm), Hải Phòng (30%), Hưng Yên (29%), Lạng Sơn (27%), Thái Nguyên (26%), Khánh Hoà (27%), Bình Dương (28%), Bình Phước (26%), Bạc Liêu (27%).

Tuy vậy, vẫn còn một số tỉnh có tốc độ tăng doanh nghiệp thấp như Kon Tum 9%, Phú Yên 8%, Quảng Trị 8%, Điện Biên 6%. Các tỉnh này sẽ gặp khó khăn trong việc đáp ứng số doanh nghiệp đã cam kết.

Đây là mục tiêu không đơn giản và đòi hỏi nhiều nỗ lực của các bộ ngành và địa phương để có thể đạt được. Trong năm 2020, cần có những biện pháp cải cách mạnh mẽ hơn rất nhiều, không chỉ về gia nhập thị trường mà còn cả các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp thì mới có thể đạt được mục tiêu đề ra về số doanh nghiệp tại Nghị quyết 35. Đặc biệt, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5, khoá XII vừa qua đã xác định mục tiêu phấn đấu đến năm 2025 có hơn 1,5 triệu doanh nghiệp và đến năm 2030 có ít nhất 2 triệu doanh nghiệp.

Ông đã từng nói: “Nếu chừng nào chúng ta còn hài lòng với thể chế trung bình thì không thể vượt khỏi bẫy thu nhập trung bình, phải cải cách thể chế mạnh mẽ vượt trội để đạt "thể chế kim cương", tức là minh bạch, ổn định và vững chắc như kim cương. Có làm được như vậy thì môi trường kinh doanh của Việt Nam mới thuận lợi cho hoạt động doanh nghiệp. Vậy những vấn đề gì phải tiếp tục cải thiện để đạt được mục tiêu này, thưa ông?

"Cỗ xe" thể chế với rất nhiều bánh xe, rất nhiều khớp nối như hệ thống thể chế nhưng sẽ rất thuận lợi cho phát triển nếu các bánh xe này khớp nhau. Tuy nhiên thực tế chưa được như vậy.

Nghị quyết 02 năm 2019 và Nghị quyết 35 năm 2016 của Chính phủ có những mục tiêu cụ thể, nổi bật là mục tiêu 1 triệu doanh nghiệp và vào nhóm ASEAN-4 trong cuộc đua về năng lực cạnh tranh. Bởi vậy, cần đặt hành trình cải cách của Việt Nam vào cuộc đua toàn cầu về năng lực cạnh tranh và cải thiện môi trường kinh doanh, phải vượt ít nhất 42 bậc nữa để có thể bước vào nhóm 4 ASEAN. Đó là một hành trình rất gian nan.

Cho đến nay đang có sự cải cách không đồng đều trong các lĩnh vực. Một số lĩnh vực liên tục có sự chuyển biến tích cực cả về xây dựng chính sách lẫn thực thi, nhưng một số lĩnh vực khác lại chưa có những cải thiện đáng kể trong nhiều năm qua. Trong những lĩnh vực cải cách nổi bật có thuế, hải quan, tiếp cận tín dụng... Các lĩnh vực về đăng ký thành lập doanh nghiệp và tiếp cận điện năng tiếp tục được cải thiện và được các doanh nghiệp ghi nhận.

Tuy nhiên, ngay cả các lĩnh vực đã đạt được điểm đột phá và tiên phong như vậy vẫn còn khoảng cách xa so với thế giới, như thủ tục hành chính lĩnh vực thuế 384 giờ trong khi Châu Á – Thái Bình Dương chỉ 173 giờ. Còn nhiều lĩnh vực hầu như không có cải thiện gì đáng kể trong nhiều năm qua. Ví dụ như lĩnh vực đăng ký tài sản (đăng ký đất đai và tài sản gắn liền với đất) của Việt Nam không có cải cách nào trong 13 năm qua ( theo đánh giá của Doing Business 2019). Các lĩnh vực về phá sản doanh nghiệp, bảo vệ nhà đầu tư và thủ tục xuất nhập khẩu vẫn chưa có những chuyển biến tích cực theo đánh giá của các doanh nghiệp.

Nếu không có giải pháp đột phá, nhiều khả năng mục tiêu có ít nhất một triệu DN hoạt động vào năm 2020 mà Nghị quyết 35/2016/NQ-CP về phát triển DN đã đưa ra, sẽ không đạt được.

Yêu cầu “thay đổi phải đi vào thực chất” đã được Thủ tướng Chính phủ đưa ra ngay từ đầu năm 2018, khi các kế hoạch cắt giảm điều kiện kinh doanh (ĐKKD), thủ tục kiểm tra chuyên ngành được đặt mục tiêu rõ ràng cho các bộ, ngành là cắt giảm ít nhất 50%. Tuy nhiên, trong báo cáo riêng về việc thực hiện mới đây, VCCI đã phải nhắc tới những phần chưa làm được còn khá nhiều. Ông có thế cho biết cụ thể hơn?

Hầu hết các bộ đều đã ban hành được Nghị định về cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh trong lĩnh vực mình quản lý. Các điều kiện đầu tư kinh doanh được cắt giảm, đơn giản hoá của nhiều bộ vượt mức 50% trong năm 2018.

Sách Trắng Khoa học Công nghệ Việt Nam năm 2019

Đề tài “Năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam: Thực trạng, vấn đề đặt ra và giải pháp”, mã số KX.04.11/16-20, do TS. Vũ Tiến Lộc, Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, làm chủ nhiệm đề tài và Viện Phát triển doanh nghiệp, thuộc VCCI làm đơn vị chủ trì.

Đề tài đã có những đóng góp quan trọng thực hiện mục tiêu của Chương trình KX.04/16-20 là bổ sung các cơ sở lý luận - thực tiễn nhằm góp phần phục vụ kịp thời cho công tác lãnh đạo, chỉ đạo của Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư khóa XII và xây dựng các văn kiện trình Đại hội XIII của Đảng. Một số kết quả nghiên cứu của đề tài cũng đã được đưa vào ứng dụng trong thực tiễn hoạt động của Quốc hội, Chính phủ, cộng đồng doanh nghiệp và VCCI, góp phần tích cực trong việc cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam.
Kết quả nghiên cứu cũng đã được chủ nhiệm đề tài thuyết trình tại nhiều các hội thảo quốc tế giúp nâng cao vị thế và uy tín của Việt Nam. Với những kết quả vượt trội, kể cả về nội dung khoa học và kết quả ứng dụng, đề tài đã được Hội đồng nghiệm thu cấp Quốc gia xếp loại xuất sắc.

Tại các văn bản pháp lý khác thì quá trình xây dựng, thẩm định cũng được chú trọng hơn vào yếu tố kiểm soát sự ban hành mới các ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện và điều kiện đầu tư kinh doanh.

Trong năm 2019, một số bộ tiếp tục đưa ra Nghị định cắt giảm các điều kiện đầu tư kinh doanh thuộc lĩnh vực do mình quản lý. Hiện nay, theo ghi nhận đã có Bộ Công Thương, Bộ Y tế và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đưa ra dự thảo Nghị định cắt giảm hoặc đang trong quá trình rà soát. Tuy nhiên, nhiều bộ ngành khác có vẻ như không muốn tiếp tục thực hiện nhiệm vụ này vì đã làm ở đợt cắt giảm năm 2018. Trong những bộ có tiếp tục rà soát thì mức độ cắt giảm cũng không được mạnh mẽ như năm trước.

Tuy nhiên, điều đáng nói là nếu năm 2017 có 58% số DN phải xin giấy phép kinh doanh có điều kiện, thì năm 2018 đã giảm xuống chỉ còn 48%. Tỷ lệ DN cho biết họ gặp khó khăn khi xin giấy phép cũng giảm từ 42% xuống còn 34%. Tuy nhiên, con số 48% số DN phải xin giấy phép kinh doanh vẫn ở mức cao, vì nếu nhân con số này với hơn 714 nghìn DN hiện nay thì tức là có đến gần 350 nghìn DN vẫn phải xin một loại giấy phép con nào đó.

Chưa kể là hiện vẫn còn nhiều điều kiện đầu tư kinh doanh không hợp lý, không minh bạch, không khả thi. Tuy nhiên, về mặt lập pháp thì việc tiếp tục bãi bỏ, đơn giản hoá các quy định về điều kiện kinh doanh khó có thể tiếp tục được thực hiện ở cấp nghị định, mà phải ở cấp luật. Các đạo luật cần được điều chỉnh bao gồm cả phụ lục 4 của Luật Đầu tư và các đạo luật trong các lĩnh vực quản lý chuyên ngành.

Thúc đẩy môi trường kinh doanh cải thiện không chỉ thuộc vào trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước, mà còn là trách nhiệm ở cả phía doanh nghiệp. Theo ông, doanh nghiệp Việt cần phải làm gì để thúc đẩy điều này?

Doanh nghiệp không thể cải thiện năng lực cạnh tranh, không thể hoạt động minh bạch nếu môi trường kinh doanh chưa thật sự minh bạch, khi các cơ quan quản lý nhà nước vẫn còn đối phó, hình thức trong thực hiện yêu cầu cải cách.

Tuy vậy, đã là doanh nghiệp là phải tuân thủ các chuẩn mực kinh doanh để có năng lực cạnh tranh trong mọi điều kiện. Chính năng lực cạnh tranh sẽ quyết định doanh nghiệp đóng góp thế nào vào nền kinh tế. Đồng thời, các doanh nghiệp cần nâng cao năng lực quản trị, năng suất lao động, trình độ ứng dụng khoa học công nghệ, đặc biệt là đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ...

Cơ hội luôn dành cho những doanh nghiệp có ý tưởng kinh doanh mới, hướng đi đột phá, sáng tạo, có chất lượng, quản trị tốt, tuân thủ pháp luật, chứ không dành cho các doanh nghiệp kinh doanh chụp giật, bóc ngắn cắn dài…

Trân trọng cảm ơn ông!

Ông Nicolas Audier
Chủ tịch Phòng Thương mại châu Âu tại Việt Nam/ Chairman of the European Chamber of Commerce in Vietnam

Môi trường đầu tư và thương mại của Việt Nam có những bước cải thiện nhảy vọt trong vài thập kỷ qua, nhờ vào những cải cách xã hội, kinh tế và pháp lý tích cực của Chính phủ. Hàng quý, EuroCham thực hiện khảo sát BCI ghi nhận đánh giá của hơn 1000 doanh nghiệp/cá nhân thành viên (BCI) về môi trường đầu tư kinh doanh tại Việt Nam. Chỉ số BCI mới nhất của chúng tôi cho thấy các doanh nghiệp châu Âu vẫn lạc quan với tình hình kinh doanh hiện tại và triển vọng kinh doanh dài hạn, cũng như tăng trưởng kinh tế Việt Nam. 2/3 doanh nghiệm tham gia khảo sát BCI phản hồi “Khá tốt” (66%) và “Rất xuất sắc” (10%) khi đánh giá về tình hình kinh doanh hiện tại. Tỷ lệ phản hồi tương tự đối với câu hỏi về đánh giá triển vọng kinh doanh: hơn 1/2 (52%) dự đoán triển vọng kinh doanh “Tốt” và 14% dự đoán “Xuất sắc”.

Cộng đồng doanh nghiệp châu Âu luôn hoan nghênh những cải tiến tích cực trong môi trường đầu tư và thương mại của Việt Nam. Các thành viên của chúng tôi rất muốn tận dụng các cơ hội mà những cải cách tích cực này mang lại. Bước tiên quyết trong quá trình này là nâng cao nhận thức và hiểu biết về pháp luật mới trong cộng đồng doanh nghiệp của chúng tôi. Vì lý do này, chúng tôi đã tổ chức nhiều sự kiện hội thảo, đối thoại hiệu quả với Chính phủ và các bộ, ban ngành nhằm thảo luận về các vấn đề như thuế, hải quan và hậu cần. Những sự kiện này cũng mang đến cơ hội cho các thành viên của chúng tôi trình bày quan ngại với Chính phủ và chia sẻ những hiểu biết của họ về cách cải thiện hơn nữa môi trường đầu tư và thương mại của Việt Nam. Trên hết, các nhà đầu tư châu Âu muốn có một môi trường kinh doanh với khung pháp lý đáng tin cậy, ổn định và minh bạch. Vì vậy, những cải cách liên tục của hệ thống lập pháp Việt Nam tiến gần hơn đến các tiêu chuẩn quốc tế sẽ là một động lực tích cực để thu hút thêm vốn đầu tư từ châu Âu trong tương lai.

Ông Marko Walde
Trưởng Đại diện Phòng Công nghiệp và Thương mại Đức tại Việt Nam/ Chief Representative, Delegation of German Industry and Commerce Vietnam

Chúng tôi rất vui mừng khi tổ chức thành công các nền tảng và diễn đàn B2B cho các doanh nghiệp Đức và Việt Nam trao đổi trực tiếp thông tin, kinh nghiệm và công nghệ cũng như xây dựng mạng lưới liên kết của riêng mình nhằm thúc đẩy hợp tác hơn nữa, cùng với VCCI và các thành viên VCCI. Ngoài ra, thông qua nhiều hội thảo tại Việt Nam như "Bán cho người Đức", chúng tôi sẽ hỗ trợ các công ty Việt Nam cải thiện năng lực và lợi thế cạnh tranh. Một trong những nhiệm vụ chính trên con đường tiến tới một quốc gia công nghiệp và phát triển bền vững, Việt Nam phải có lực lượng lao động có kỹ năng và chúng tôi sẽ cùng Việt Nam và VCCI đào tạo và xây dựng hệ thống giáo dục vừa học vừa thực hành (chương trình học kép) cho các ngành nghề khác nhau tại Việt Nam.