Tự động hóa và số hóa diễn ra mạnh mẽ tại các doanh nghiệp ở Việt Nam

10:10:49 AM | 12/5/2020

Báo cáo PCI 2019 đã dành một phần quan trọng để đánh giá việc áp dụng tự động hóa và số hóa vào trong sản xuất hàng hóa, cung ứng dịch vụ của doanh nghiệp. Đã có một số lượng đáng kể doanh nghiệp Việt Nam bắt đầu áp dụng tự động hóa và số hóa.

GS. TS. Edmund J. Malesky, Trưởng nhóm nghiên cứu- Đại học Duke, Hoa Kỳ (Professor Edmund J. Malesky, Duke University) cho biết, theo điều tra PCI 2019, mức độ tự động hóa hiện tại và dự kiến tại VN cao hơn dự đoán. Khoảng 67% doanh nghiệp đã thực hiện tự động hóa một phần công việc trong 3 năm qua, trong khi 75% DN có dự định sẽ tự động hóa các công việc mới trong 3 năm tới. DN dân doanh cho biết đã thực hiện tự động hóa khoảng 10% công việc của DN và dự định tự động hóa hơn 25% công việc hiện tại do con người thực hiện trong 3 năm tới. Mức độ tự động hóa ở các DN FDI nhỉnh hơn đôi chút; hiện tại khoảng 10,6% công việc và dự kiến sẽ tự động hóa 28% trong tương lai.

Đáng chú ý, cắt giảm chi phí lao động và nỗ lực hội nhập toàn cầu là các yếu tố chính thức thúc đẩy tự động hóa. Điều tra PCI 2019 đã tìm ra 2 yếu tố chính thúc đẩy DN tự động hóa, đó là nhằm giảm chi phí tuyển dụng và đào tạo lao động mới, đặc biệt trong trường hợp DN khó tuyển được lao động lành nghề phù hợp. Ngoài ra, đối với cả DN FDI và DN dân doanh, tự động hóa là cách để DN tham gia tốt hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Với DN dân doanh, các DN đang có tỷ lệ tự động hóa cao nhất là nhóm có khách hàng chính là DN FDI hoạt động tại VN. Tuy nhiên, các DN dân doanh có hoạt động bán hàng cho người mua bên thứ 3 mới là nhóm có tỷ lệ sẽ tự động hóa lớn nhất. Với các DN FDI, các DN là công ty con của các công ty đa quốc gia hoặc bán hàng cho người mua bên thứ 3 là nhóm có kế hoạch tự động hóa tham vọng nhất. Riêng với các DN FDI, một yếu tố quan trọng thúc đẩy DN tự động hóa chính là nguy cơ đình công.

Tự động hóa đang tác động đến quyết định nhân sự của DN theo những cách đáng ngạc nhiên. Theo GS. TS. Edmund J. Malesky, tác động của tự động hóa đối với quyết định nhân sự của DN trong hiện tại và dài hạn là đa dạng và có tính 2 mặt. Chỉ có 12,5% DN dân doanh cho biết đã tăng số lao động do DN áp dụng tự động hóa, trong khi 35% DN dự kiến giữ nguyên số lao động như hiện tại, và 27% DN có kế hoạch giảm quy mô lao động. Trong nhóm dự kiến giảm lao động, hơn một nửa dự định giữ nguyên số lượng công việc nhưng giảm số lao động. Các DN FDI thì ngược lại, có tới 17,8% bày tỏ dự định tăng số lao động. Rõ ràng đây là điều đáng mừng. Và trong số 33% DN FDI có dự định giảm lao động , có một tỷ lệ đáng kể ( 8,5%)  DN FDI dự kiến sử dụng ít lao động hơn nhưng để họ thực hiện các nhiệm vụ phức tạp hơn, trái ngược với xu hướng ở các DN dân doanh.

Tuy nhiên, tác động của tự động hóa có tính 2 mặt: một số ngành nghề sẽ có nhu cầu tăng tuyển dụng lao động, đặc biệt là các lao động có tay nghề cao hơn; mặt khác, giảm cơ hội việc làm của các lao động không có tay nghề hoặc tay nghề thấp. Trong một số trường hợp, tự động hóa sẽ dẫn đến dư thừa lao động và cắt giảm quy mô lao động. Trong một số trường hợp khác, tự động hóa sẽ dẫn đến nâng cao chất lượng đào tạo lao động, gia tăng cơ hội cho người lao động thế hệ tiếp theo.

Theo VCCI, để giảm thiểu tác động tiêu cực của tự động hóa và số hóa, các cơ quan hoạch định chính sách VN nên tiếp tục các nỗ lực nâng cao chất lượng giáo dục và cải thiện quan hệ lao động. Luật Giáo dục số 43/2019/QH14 và các cải cách chương trình giáo dục quốc gia liên quan là nhằm nâng cao chất lượng giao dục phổ thông và dạy nghề, cụ thể là cải thiện kỹ năng của người lao động VN để thành công trong 1 nền kinh tế ngày càng phát triển.

Bộ Luật lao động 2021 ( số 45/2019/QH14) đã đột phá với các quy định về điều kiện làm việc và quan hệ lao động. Đây là những dấu mốc về thành tựu thể chế của VN. Tuy nhiên, việc thực thi đầy đủ 2 luật này còn đang chờ một số văn bản hướng dẫn hiện vẫn trong quá trình soạn thảo.

Thực hiện thành công 2 luật này sẽ là một bước tiến dài hướng đến giảm thiểu tác động tiêu cực của tiến trình tự động hóa tại DN, thông qua cải thiện kỹ năng lao động của người lao động VN và tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau giữa người lao động và người sử dụng lao động.

Quỳnh Chi (Vietnam Business Forum)