Sở hữu đất đai: Khiếu kiện kéo dài vì thiếu minh bạch

5:29:21 PM | 1/10/2011

Tại Việt Nam, sự thiếu minh bạch trong đền bù, bồi thường thu hồi đất và giao đất, những rào cản và những điều khoản mập mờ trong việc tiếp cận với quyền sử dụng đất của các doanh nghiệp (DN) và cá nhân đã tạo ra khoảng cách lớn giữa giá thị trường và giá đền bù của nhà nước đã tạo cơ hội cho những ai nắm quyền chi phối đất đai tham nhũng. Và cũng là một căn nguyên khiến người dân bức xúc và khiếu kiện kéo dài suốt thời gian qua.

Đó là quan điểm của Giáo sư. Tiến sĩ khoa học Đặng Hùng Võ tại hội thảo quy hoạch đất đai giai đoạn 2020 và kế hoạch sử dụng đất đến 2015 được tổ chức mới đây tại Hà Nội- Phóng viên VIB Forum đã có cuộc trao đổi cùng Giáo sư Đặng Hùng Võ xung quanh vấn đề này. Lưu Hiệp thực hiện.

Việt Nam (VN) có quy định sở hữu toàn dân về đất đai trong khi các nước không có khái niệm này. Vậy, cần hiểu quy định này ra sao, thưa ông?

Thực ra, Hiến pháp năm 1959 có định danh quyền sở hữu trong đó chấp nhận quyền sở hữu tư nhân về đất đai. Đến Hiến pháp năm 1980, chúng ta định nghĩa đất đai, tài nguyên thiên nhiên thuộc sở hữu toàn dân do nhà nước đại diện quản lý. Hiến pháp năm 1992 cũng vậy. Vì thế Luật Đất đai năm 2003 ra đời trong điều kiện phải quy định sở hữu toàn dân và không thảo luận thêm về vấn đề này.

Luật Đất đai năm 2003 đã cụ thể hóa vấn đề sở hữu toàn dân là quyền về chiếm hữu, quyền về định đoạt và quyền về sử dụng. Quyền sử dụng thuộc về những người mà nhà nước giao đất, cho thuê đất hoặc công nhận quyền sử dụng đất. Như vậy, Luật Đất đai năm 2003 xác định khái niệm sở hữu toàn dân của đất đai ở VN không khác gì quyền sở hữu tư nhân về đất đai ở các nước. Thực chất, sở hữu tư nhân ấy ở các nước tư bản là một quyền hạn chế trong khi sở hữu toàn dân ở ta lại mở rộng quyền của người sử dụng đất.

Quyền chiếm hữu thì gần như không nói tới vì chiếm hữu đối với đất đai là quyền rất mơ hồ. Còn quyền định đoạt, nhà nước chỉ định đoạt về quy hoạch-kế hoạch sử dụng đất và mục đích sử dụng đất. Còn lại người sử dụng đất có tất cả các quyền đối với đất đai bao gồm từ chuyển nhượng, cho thuê, thế chấp, thừa kế, góp vốn, tặng, cho…

Thế nhưng, mới đây lãnh đạo Bộ Tài nguyên & Môi trường vẫn cho rằng, nên quy định đất đai là thuộc sở hữu tư nhân. Quan điểm của ông về vấn đề này?

Chúng ta sửa đổi như vậy cũng là cần thiết cho phù hợp với thông lệ quốc tế, đảm bảo tính hội nhập cao hơn. Bởi lẽ, vấn đề gốc rễ căn bản của Luật Đất đai chính là phải thừa nhận sở hữu tư nhân về đất đai. Nếu không "chấm" quan điểm này, dù có sửa Luật Đất đai bao nhiêu lần nữa cũng vẫn nhập nhằng, bất cập. Nếu cho rằng, quyền sử dụng đất hiện nay cũng chẳng khác gì quyền sở hữu, thì sao cứ phải cố tình đánh tráo khái niệm? Buộc phải cho người sử dụng đất có tất cả các quyền liên quan đến đất, từ quyền chiếm hữu, quyền sử dụng cho đến quyền định đoạt, nhưng vẫn không được thừa nhận bản chất là quyền sở hữu? Điều này dẫn đến chuyện mua bán đất đai rành rành, nhưng vẫn không được gọi là mua bán, mà phải vòng qua chuyển nhượng. Rõ ràng là thế chấp đất đai, nhưng vẫn phải viết là "thế chấp quyền sử dụng đất". Đất đai là tài sản, mà tài sản và quyền tài sản là hai thứ khác biệt. Luật đã “nhập nhằng” giữa mua bán, thế chấp tài sản với mua bán, thế chấp quyền tài sản, dẫn đến tình trạng khiếu kiện đất đai kéo dài trong dân. Chúng ta cũng cần hiểu đây chỉ là sửa đổi về vấn đề câu chữ, thuật ngữ còn nội hàm về sở hữu toàn dân, chúng ta đã làm theo hướng sở hữu tư nhân rồi.

Liên quan đến quyền định đoạt đất đai của người sử dụng, rõ ràng nhiều trường hợp nhà nước thu hồi đất mà không cần biết người dân có đồng ý hay không, thưa ông?

Hiện nay, đúng là có chuyện một số nơi, đang lạm dụng việc nhà nước thu hồi đất, nhưng tôi khẳng định việc này không liên quan câu chuyện sở hữu. Chúng ta đừng tưởng sở hữu toàn dân thì nhà nước có quyền này một cách rất thoải mái. Luật Đất đai năm 2003 quy định rõ những trường hợp nào thì nhà nước mới thu hồi, cụ thể nhà nước chỉ thu hồi đất khi thực hiện các dự án đầu tư có vốn 100% của nước ngoài; các dự án xây dựng hạ tầng chung; các dự án phục vụ cho quốc phòng, an ninh, phục vụ mục đích công cộng. Chỉ có điều khi thực hiện luật, nhiều nơi tự tiện mở rộng quyền này.

Vấn đề cần sửa là cơ chế thu hồi đất, nhà nước không thể lấy đất của người này mang cho người kia vì mục đích kinh tế của chính người được đất, bất chấp người bị mất đất có đồng ý hay không.

Có nhiều ý kiến của các nhà làm luật cũng như các chuyên gia cho rằng, sở hữu toàn dân hay trạng thái vô chủ về đất đai đã vô tình tạo điều kiện cho sự lạm dụng tràn lan trong việc sử dụng quỹ đất. Ông nhận định thế nào về vấn đề này?

Đúng vậy, hiện nay có nhiều trường hợp lạm dụng tràn lan trong việc sử dụng quỹ đất để biến sở hữu toàn dân thành sở hữu tư nhân. Vì vậy, thay cho sở hữu toàn dân về đất đai sẽ là sự đa dạng hóa sở hữu đất đai như: Sở hữu quốc gia do Trung ương quản lý, sở hữu của chính quyền địa phương, sở hữu của cộng đồng dân cư, sở hữu của pháp nhân và sở hữu của cá nhân.

Đã đến lúc xem xét lại vấn đề sở hữu đất đai theo hướng đa dạng hóa sở hữu. Hầu hết các nước trên thế giới đều công nhận quyền sở hữu tư nhân về đất đai. Có đa dạng hóa sở hữu thì mới tránh được những xáo trộn hiện nay và hợp với thông lệ quốc tế. Cho dù có là sở hữu gì, khi đụng đến những vấn đề về an ninh quốc gia thì nhà nước vẫn đương nhiên được quyền quyết định.

PV