LÀO CAI

Sức sống mới cho nghề dệt lanh vải thổ cẩm của người H’Mông đen ở Sa Pa

4:05:25 PM | 24/6/2020

Theo suốt chiều dài lịch sử dân tộc, cây lanh và nghề dệt lanh đã luôn là một phần không thể thiếu đối với mỗi người H’Mông. Dù họ định cư ở đâu, người phụ nữ H’Mông luôn dành một mảnh đất ẩm màu mỡ để gieo hạt lanh, dệt vải khi rảnh rỗi.

Nghề truyền thống

Nghề dệt vải là nguồn thu nhập chính của những người dân trong ngôi làng, nghề dệt vải cũng có từ rất lâu đời không chỉ đem lại thu nhập mà còn là cả nền văn hóa được gìn giữ. Những người phụ nữ của ngôi làng khi đến tuổi trưởng thành đều có mảnh nương riêng để trồng lanh. Vì vậy người phụ nữ H’Mông đen đến tuổi 15 phải biết nghề trồng lanh lấy sợi dệt vải. Theo phong tục người H’Mông, người chết phải mặc áo ngoài bằng vải lanh thì linh hồn của con người đó mới được đoàn tụ với tổ tiên. Nghề dệt thổ cẩm của các nhóm dân tộc H’Mông có những nét riêng. Mỗi hoa văn mang một ý nghĩa riêng về đời sống thường nhật, về hạnh phúc lứa đôi, hạnh phúc gia đình qua nhiều thế hệ muốn vươn lên vượt khó để có cuộc sống tốt đẹp hơn. Chính vì những ý nghĩa đó mà nghề dệt thổ cẩm của các nhóm dân tộc H’Mông vẫn tồn tại và phát triển cho đến ngày nay.

Tuy nhiên, những sản phẩm dệt lanh thổ cẩm của người H’Mông đen còn gặp rất nhiều khó khăn trong công tác gìn giữ và bảo tồn. Đặc thù công việc dệt lanh thổ cẩm là các chị thường làm khi rảnh rỗi, do đó năng suất lao động chưa cao, sản phẩm đầu ra không ổn định. Nghề dệt lanh thổ cẩm không phải là nghề tạo ra được thu nhập chính trong gia đình. Để mưu sinh các chị cần phải làm nhiều nghề cùng một lúc nên không thu hút được nhiều phụ nữ cùng tham gia.

Các sản phẩm thêu thổ cẩm của bà con nơi đây với những hoa văn đẹp, tinh tế, mang nhiều ý nghĩa khác nhau, thể hiện đời sống văn hóa, tín ngưỡng của dân tộc H’Mông. Nguyên liệu chính để làm ra sản phẩm thêu thổ cẩm là sợi cây đay, lanh có sẵn tại địa phương. Quy trình dệt thổ cẩm hoàn toàn thủ công, bằng chính đôi tay khéo léo và tỉ mỉ của người phụ nữ, từ đó tạo ra nhiều sản phẩm như quần áo, khăn và các vật dụng trong gia đình (chăn, địu, tấm trải gối, trải giường... ). Đến nay, thổ cẩm còn được làm thành đồ lưu niệm, trang trí dành cho khách du lịch.

Chị Sùng Thị Thu, Chủ tịch Hội phụ nữ thôn Tả Van cho biết: “Chúng tôi  đã thành lập các tổ nhóm trồng lanh, nhuộm và dệt. Được sự giúp đỡ của chính quyền và hỗ trợ từ dự án GREAT của chính phủ Australia và Công ty Lan Rừng cho vay vốn không lãi suất và hỗ trợ về đào tạo, hướng dẫn trồng cây theo tiêu chuẩn bền vững và giúp kết nối thị trường,  kỹ năng và kiến thức của chúng tôi đã được cải thiện đáng kể.” . Việc phát triển nghề dệt thổ cẩm truyền thống trong thời gian gần đây đang có nhiều triển vọng và đi đúng hướng, ngày càng có thêm nhiều người tâm huyết với nghề, góp phần tạo việc làm và tăng thu nhập cho người dân. Hiện nay, thị xã Sa Pa tiếp tục hoàn thiện kế hoạch phát triển nghề truyền thống gắn với du lịch cộng đồng để tạo sự đột phá và nâng cao mức sống cho người dân. 

Sinh kế bền vững

Chúng tôi may mắn được gặp những người phụ nữ H’Mông đen trong trang phục truyền thống, say mê giải thích về quy trình, ý nghĩa, giá trị của bộ quần áo các chị đang mang và cả những trăn trở của các chị về công việc vất vả này. Quy trình để làm ra một bộ quần áo trải qua nhiều công đoạn: trồng, thu hoạch, giã sợi, xe sợi, dệt vải, nhuộm màu, thêu hoạt tiết hoa văn có khi đến 2-3 tháng mới làm xong được một bộ quần áo để mặc. Điều đó khiến cho giá thành cũng cao hơn rất nhiều so với những sản phẩm thổ cẩm công nghiệp nhập khẩu. Các chị cũng nhận thấy những sản phẩm của mình chưa thu hút khách du lịch do kỹ thuật và họa tiết còn thô sơ, chưa đáp ứng thị yếu của khách hàng. Ngay chính bản thân các chị cũng đang dần thay thế trang phục truyền thống bằng những sản phẩm gọn nhẹ, tiện ích hơn.

Chính vì vậy, làm sao để bảo tồn sự đa dạng văn hóa của dệt vải truyền thống cũng như tạo sinh kế bền vững cho người dân? Chính là câu hỏi mà chúng thôi luôn trăn trở khi đi thực tế cùng Dự án GREAT. Việc hệ thống hóa lại quy trình dệt lanh thổ cẩm, kết nối chuyên gia hàng đầu trong việc hướng dẫn người dân tối ưu hóa sản phẩm dệt lanh truyền thống, nâng cao nhận thức về đa dạng văn hóa là cách gián tiếp hỗ trợ người H’Mông tìm ra con đường phát triển kinh tế đồng thời bảo tồn chính văn hóa bản sắc dân tộc mình.

Dự án GREAT - Thúc đẩy bình đẳng giới thông qua nâng cao hiệu quả kinh tế sản xuất nông nghiệp và phát triển du lịch tại hai tỉnh Lào Cai và Sơn La - được Bộ Ngoại giao và Thương mại Australia (DFAT) tài trợ với tổng kinh phí 33,7 triệu đô la Úc (tương đương khoảng 600 tỉ đồng Việt Nam) nhằm thúc đẩy bình đẳng giới và nâng quyền kinh tế cho phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ dân tộc thiểu số vùng Tây Bắc Việt Nam. Thông qua hợp tác với 50 đối tác đến từ khối doanh nghiệp, nhà nước và phi chính phủ, trong đó có các đối tác tại Sa Pa như Phòng Văn hóa Thông tin Sa Pa, Công ty Thổ cẩm Lan Rừng, Hợp tác xã Mai Anh và Hợp tác xã Cộng đồng Dao đỏ, GREAT được kì vọng giúp tăng thu nhập cho hơn 40.000 phụ nữ và nâng cao sự tự tin cũng như khả năng ra quyết định trong gia đình, cộng đồng và xã hội.

Minh Ngọc (Vietnam Business Forum)