Mạnh tay chống đô la hóa

Theo Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), khi ngân hàng đồng ý nhận tiền gửi bằng ngoại tệ và cho vay bằng ngoại tệ thì có nghĩa là bị đô la hóa. Trước tình trạng đô la hóa nền kinh tế ảnh hưởng xấu tới kinh tế vĩ mô, Ủy ban giám sát tài chính đang nghiên cứu đệ trình Chính phủ một đề án chiến lược chống đô la hóa. Đô la hóa nền kinh tế cũng là vấn đề nóng tại cuộc hội thảo về kinh tế vĩ mô và chính sách tài chính tiền tệ năm 2011 vào ngày 25/2 vừa qua.

Đô la hóa càng chống càng tăng

Cơ quan quản lý đã nhiều lần thể hiện quyết tâm chống lại tình trạng đô la hóa, như quyết định kiểm soát, xóa bỏ thị trường chợ đen vào năm 2010 sau những cơn sốt giá USD, cấm doanh nghiệp niêm yết giá bán hàng bằng USD… nhưng tình hình chẳng thay đổi bao nhiêu, khi cái gốc của vấn đề hầu như chưa bị đụng tới. Người dân không cần làm gì, không cần đầu tư kinh doanh vào đâu, chỉ cần quy đổi các khoản tiết kiệm sang USD rồi ngồi chờ tỷ giá nhất định sẽ tăng vào một thời điểm nào đó. Trong thời gian chờ đợi, họ yên tâm rằng khoản tiền không bị hao hụt do lạm phát cao, lại còn được hưởng thêm mức lãi suất hấp dẫn nếu đem gửi vào nhà băng. Đồng USD được ưa chuộng như vậy thì việc chống đô la hóa gặp nhiều khó khăn.

Tình trạng ưa chuộng đồng USD thay vì đồng bản tệ đã tồn tại nhiều năm, không chỉ trong dân chúng mà còn trong doanh nghiệp và các NH. Đã qua cái thời DN buộc phải kết hối, bán lại USD cho NH, giờ đây họ tự quyết việc giữ lại đồng tiền này trên tài khoản để đỡ lo việc khi cần phải mua lại với giá cao. Lòng tin của những người nắm giữ USD với đồng tiền này tỷ lệ nghịch với đồng bản tệ. Ngay chính giới NH cũng thích nắm giữ đồng tiền này. Mới đây, Thống đốc NHNN Nguyễn Văn Giàu lên tiếng bác bỏ tình trạng găm giữ ngoại tệ trong hệ thống NH. Nhưng theo Phó Thống đốc Trần Minh Tuấn, phát biểu trong hội nghị sơ kết công tác hoạt động năm 2010 và triển khai nhiệm vụ 2011, dù Ngân hàng Nhà nước vừa điều chỉnh tỷ giá VND/USD tăng lên 9,3% nhưng hiện tượng găm giữ ngoại tệ vẫn tiếp diễn. “Thực tế có một số NH trạng thái ngoại tệ dương rất lớn”, ông Tuấn nói. NHTM luôn đòi hỏi NHNN phải bán USD để can thiệp, bình ổn thị trường nhưng chính các nhà băng này lại đang găm giữ đôla, không chịu bán lại cho NHNN. Bằng chứng là trước khi điều chỉnh tỷ giá, trạng thái ngoại tệ của toàn hệ thống dương 1,58%, sau khi điều chỉnh âm 1,16%.

Thật là dễ lý giải khi mà giữ USD có lợi lớn. DN và nhà băng đều có thể đem các khoản tiền này gửi NH để hưởng lãi suất cao, lên đến trên 5%/năm, cao hơn nhiều lần lãi suất trên thị trường tiền tệ quốc tế. Tình trạng găm giữ lớn kéo theo tình trạng làm giá để thu lợi, gây bất ổn thị trường.

Tại sao người dân và DN không bán USD cho hệ thống NH? Vấn đề là lòng tin. Một khi người ta tin rằng giữ USD có lợi hơn và đồng nội tệ sẽ tiếp tục mất giá, thì không ai dại gì đi ngược lại xu hướng. Theo TS Lê Xuân Nghĩa, Phó chủ tịch Ủy ban Giám sát tài chính quốc gia: Ngoại tệ trên thị trường tự do lũng đoạn được là vì nó có thể gửi ở NH trong tình hình bình thường. Khi cần đầu cơ thì nó được rút ra khỏi NH, khi không cần đầu cơ thì nó gửi NH một cách chắc chắn. Lực lượng tín dụng này ngày càng lớn, tới hàng chục tỉ USD và thậm chí quay trở lại thao túng thị trường.

Tình trạng găm giữ USD phổ biến khiến các giải pháp điều hành tỷ giá của NHNN trở nên đơn độc và không đủ sức mạnh. Nếu lãi suất USD không hạ xuống và hệ thống NH không sử dụng chính sách đa ngoại tệ, thì tâm lý ưa chuộng USD khó xóa bỏ.

Kiên quyết chống ra sao?

Áp lực từ thị trường tự do quay trở lại thị trường chính thức rất lớn, khiến nỗ lực loại bỏ tình trạng hai tỷ giá trở nên bất khả thi. Sức ép giảm giá nội tệ và bất ổn thị trường ngoại hối là những nguy cơ luôn hiện hữu. Chính vì thế theo TS Lê Xuân Nghĩa, đề án chống đô la hóa được Chính phủ giao cho NHNN nghiên cứu xây dựng. Sau khi trình Chính phủ, Ủy ban GSTC tham gia góp ý kiến.

Phó thống đốc NHNN Trần Minh Tuấn cũng cho biết, thời gian tới NHNN sẽ xem xét để thu hẹp đối tượng được vay đôla, cũng như việc để trạng thái ngoại tệ của các NH nhỏ đi. Để giúp các tổ chức tín dụng giảm rủi ro ngoại hối, NHNN sẽ nghiên cứu cho phép các NH thực hiện các nghiệp vụ phái sinh ngoại hối như mua bán có kỳ hạn đôla Mỹ với kỳ hạn có thể hơn 3 tháng.

NHNN đã yêu cầu các Tập đoàn, Tổng công ty lớn báo cáo số dư tiền gửi ngoại tệ. Theo Thống đốc NHNN Nguyễn Văn Giàu, hiện NHNN đang yêu cầu tất cả Tập đoàn, tổng công ty, đến ngày 4/5, các đơn vị này phải hoàn thành việc báo cáo có số liệu cụ thể về lượng USD của mình, sau đó NHNN sẽ có hướng dẫn thực hiện việc bán ngoại tệ.

Tuy nhiên, việc các tập đoàn bán lại USD trong thời điểm này cũng sẽ nhận phần thiệt hại, do tỷ giá niêm yết thấp hơn thị trường tự do. Chưa rõ, quyết định này được chấp hành nghiêm túc ra sao. Thực tế là cuối năm 2009, NHNN cũng đã có thông tư 26, quy định các tập đoàn, doanh nghiệp nhà nước phải bán ngoại tệ cho NH, nhưng sau đó, các đơn vị nêu nhiều lý do để không bán ngoại tệ nữa.

Có thể nhận thấy rõ ràng định hướng của cơ quan quản lý trong việc hạn chế tín dụng bằng USD. Trả lời báo chí, TS Lê Xuân Nghĩa đề nghị: Trước mắt tăng dự trữ bắt buộc của ngoại tệ cỡ 10-12%, đồng thời đặt dự trữ bắt buộc bằng đồng nội tệ thấp hơn khoảng 6-7% để cho các NH thương mại cân nhắc việc huy động tiền gửi và cho vay bằng ngoại tệ. Tăng tỷ lệ dự trữ bắt buộc như trên, đương nhiên lãi suất tiền gửi giảm xuống, người dân sẽ gửi ngoại tệ ít hơn và chuyển qua gửi bằng VNĐ. Trong dài hạn, chỉ cho vay ngoại tệ ở một số hạng mục nhất định, và tiến tới chấm dứt cho vay bằng ngoại tệ và huy động ngoại tệ. Tất nhiên, để làm được điều này NHNN phải đứng ra có giải pháp để chuyển đổi toàn bộ khoản tiền gửi đó.

Lê Minh