Cơ hội đầu tư thành công tại thị trường Châu Phi

Là khu vực được giới đầu tư quốc tế đặc biệt quan tâm trong thời gian gần đây, Châu Phi giờ đã không còn bị coi là “lục địa vô vọng” mà đang ngày càng hấp dẫn các nhà đầu tư nước ngoài bởi nguồn tài nguyên khổng lồ với dân số trên một tỷ người. Và cơ hội đầu tư thành công tại Châu Phi hiện đang rộng mở với doanh nghiệp (DN) Việt Nam.

Cần phát huy các thế mạnh của Việt Nam

Theo Vụ Thị trường Châu Phi, Tây Nam Á thuộc Bộ Công Thương, trong buôn bán thương mại, hiện nay gạo vẫn là mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam vào Châu Phi, chiếm 30% kim ngạch xuất khẩu. Dự báo trong 5 năm tới, mặt hàng này vẫn đóng góp nhiều nhất cho kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam vào châu Phi do nhu cầu cao về gạo của lục địa này. Mỗi năm, Châu Phi phải nhập khẩu hơn 1 tỷ USD gạo, nhất là các nước ở khu vực Tây Phi như Nigiêria, Bờ Biển Ngà, Senegal, Ghana...

Mặt hàng quan trọng thứ hai của Việt Nam là dệt may, chiếm 14% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam vào Châu Phi. Thị trường xuất khẩu chủ yếu là Nam Phi, Angola, Nigeria, Ethiopia, Benin, Madagascar...và được người tiêu dùng ưa chuộng.

Đứng thứ ba là mặt hàng thủy hải sản, hiện nay, cơ cấu hàng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam sang châu Phi ngày càng đa dạng do nhu cầu thị trường tăng nhưng yêu cầu chất lượng không quá khắt khe. Cá tra đang là mặt hàng thủy sản được xuất khẩu nhiều nhất, đặc biệt là sang Ai Cập, Nigiêria, Angiêri, Tuynidi...

Bên cạnh các mặt hàng xuất khẩu khác có kim ngạch lớn như giày dép, cà phê, hạt tiêu, cao su... gần đây, Việt Nam đã có thêm các sản phẩm như điện, điện tử, cơ khí, đồ nhựa, sản phẩm gỗ, xe máy và phụ tùng, thuốc lá, rau quả, mỳ ăn liền, sữa...Các mặt hàng mới có nhiều tiềm năng để DN Việt Nam khai thác ở thị trường châu Phi là đồ gia dụng, hàng tiêu dùng, thực phẩm chế biến, đồ hộp, cơ khí nông nghiệp, dược phẩm...

Về nhập khẩu, Châu Phi vẫn là nguồn cung quan trọng cho một số nguyên liệu phục vụ sản xuất trong nước, nổi bật nhất là hạt điều thô, bông, gỗ nguyên liệu, sắt thép phế liệu... Bên cạnh duy trì việc nhập khẩu các mặt hàng này, thời gian tới Việt Nam cần hướng tới các mặt hàng thế mạnh của Châu Phi như dầu mỏ, khí đốt, khoáng sản, chế phẩm từ dầu khí... và hạn chế nhập khẩu qua trung gian.

Song song với thúc đẩy quan hệ thương mại với châu Phi, DN Việt Nam cần chú trọng đến việc đầu tư sang Châu Phi, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghiệp để tận dụng nguồn nguyên liệu dồi dào, nhân công rẻ và những ưu đãi thuế quan mà châu lục này được hưởng khi xuất khẩu sang EU và Hoa Kỳ. Sau đây là một số lĩnh vực đầu tư mà Việt Nam được đánh giá có khả năng cạnh tranh tốt ở châu Phi, có thể tạo đột phá cho quan hệ với châu lục này.

Thứ nhất là thăm dò và khai thác dầu khí, lĩnh vực khẳng định vị trí số một trong hợp tác công nghiệp với Châu Phi. Bên cạnh 13 dự án đã có với các nước Châu Phi, PetroVietnam đang tiếp tục mở rộng địa bàn hoạt động tại châu Phi.

Thứ hai là thăm dò, khai thác các khoáng sản có trữ lượng lớn như bạch kim, crôm, mangan, côban, vàng, kim cương, đồng, sắt, than, thiếc, bauxite, phốt phát...Tập đoàn Vinacomin đã có những xúc tiến theo hướng này.

Thứ ba là hóa chất và phân bón: ngoài những dự án tại Ai Cập, Marốc, Việt Nam có thể mở rộng hợp tác khai khác và sản xuất phốt phát tại Angiêri, hoá chất với Nigêria, Libi, Nam Phi, Angola...

Thứ tư là dệt may-lĩnh vực tiềm năng mà các DN dệt may Việt Nam cần chú trọng. Chuyển dịch sản xuất dệt may sang châu Phi, các DN khai thác được rất nhiều lợi thế của Châu Phi về mặt bằng, nguyên liệu, nhân công rẻ, thị trường tiêu thụ... và được hưởng thuế suất ưu đãi vào Mỹ và EU.

Thứ năm là ngành da giày: nhiều nước châu Phi có nguồn nguyên liệu da dồi dào trong khi năng lực sản xuất trong nước hạn chế. Ngành da giày Việt Nam có thể phát huy lợi thế về thiết bị, kỹ thuật thông qua các liên doanh sản xuất, tiêu thụ tại Châu Phi và xuất khẩu sang nước thứ ba.

Thứ sáu là chế biến gỗ: Việt Nam có thể phát triển liên doanh với các nước châu Phi để khai thác, sản xuất sản phẩm gỗ tiêu thụ tại chỗ hoặc xuất khẩu.

Thứ bảy là sản xuất vật liệu xây dựng: nhu cầu xây dựng cơ sở hạ tầng của châu Phi rất lớn, trong khi sản xuất tại chỗ chưa đáp ứng được nhu cầu, do đó đây là cơ hội để Việt Nam chuyển dịch sang Châu Phi sản xuất xi măng, gạch, gốm sứ xây dựng, trang thiết bị vệ sinh...

Thứ tám là chế biến nông sản và hải sản: Nông nghiệp đang chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu kinh tế của các nước Châu Phi nhưng công nghiệp chế biến còn rất hạn chế. Đây là lĩnh vực châu Phi đang mong chờ nhất đầu tư nước ngoài để chế biến gạo, cà phê, hoa quả, hạt điều, ngô, đậu, sắn, khoai tây, thực phẩm ăn liền...

Thứ chín là nhóm thiết bị, máy móc nông nghiệp: Trình độ công nghiệp của Châu Phi vẫn rất lạc hậu, Việt Nam có thể đầu tư liên doanh sản xuất thiết bị, máy móc phục vụ nông nghiệp như máy cày, bừa, gặt đập, bơm nước, xe tải nhẹ...

Thứ mười là sản xuất xe đạp, xe máy: Thị trường xe đạp, xe máy tại nhiều quốc gia châu Phi hầu như còn "bỏ ngỏ". Việt Nam đã thành công dự án lắp ráp và tiêu thụ xe máy tại Mali và có triển vọng mở rộng sang nhiều nước Châu Phi khác.

Trong thời gian tới, quan hệ kinh tế với Châu Phi sẽ có thêm lực đẩy từ những chủ trương mới của Nhà nước. Chương trình hành động quốc gia phát triển quan hệ với Châu Phi giai đoạn 2011- 2015 và tầm nhìn đến năm 2020 sắp được ban hành sẽ hỗ trợ mạnh mẽ DN sang Châu Phi kinh doanh thông các công cụ pháp lý, tài chính.

Đối phó với những rủi ro

Theo ông Lê Đăng Dũng - Chủ tịch Diễn đàn Việt Nam Châu Phi Trung Đông, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Viettel cho biết, Châu Phi là thị trường đầy tiềm năng và còn sơ khai. Tuy nhiên, hiện có rất ít DN Việt Nam dám đầu tư vào khu vực này bởi tình hình kinh tế, chính trị ở Châu Phi không ổn định, cơ sở hạ tầng yếu kém và quan trọng hơn là do thiếu kinh nghiệm, thông tin về thị trường.

Ông Lý Quốc Hùng - Vụ trưởng Vụ Thị trường Châu Phi, Tây Nam Á thuộc Bộ Công Thương thì cho rằng, đối phó với những rủi ro tại Châu Phi, DN phải coi đây là công việc ngang bằng hoặc quan trọng hơn so với việc tìm ra đối tác hay thị trường mới.

Tại buổi Hội thảo Hợp tác xuất khẩu sang thị trường Trung Đông và Châu Phi diễn ra đầu tháng 3/2011 tại TP. Hồ Chí Minh, các chuyên gia đã cung cấp cho DN những thông tin về tiềm năng, nhu cầu thị trường Châu Phi đối với các mặt hàng của Việt Nam; những lưu ý về văn hóa, chính trị khi DN muốn đầu tư vào các khu vực này. Các chuyên gia nhấn mạnh DN Việt Nam cần biết những rủi ro nhất định khi triển khai kế hoạch đầu tư vào thị trường Châu Phi để tránh thiệt hại trong kinh doanh.

Theo đó, rủi ro đầu tiên mà DN cần chú ý là những rào cản thương mại. Điều dễ thấy nhất là thủ tục rườm rà, chậm chạp, nhiều nơi thương mại bị chi phối rất nhiều bởi yếu tố văn hóa tín ngưỡng. DN Việt cần phải biết kiên nhẫn khi hợp tác kinh doanh với các nước theo đạo Hồi.
Điều thứ hai mà DN cần lưu tâm là rủi ro do lừa đảo. Đã có nhiều doanh nhân quốc tế bị thiệt hại lớn trong các thương vụ buôn bán khi gặp phải các công ty lừa đảo. Khắc phục tình trạng này hoàn toàn không khó, các DN cần xác minh kỹ đối tác trước khi hợp tác. Thông tin về DN đối tác cần kiểm chứng có thể tìm hiểu qua kênh của Chính phủ, Bộ Ngoại giao, Bộ Công Thương, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) hoặc qua Diễn đàn Việt Nam Châu Phi Trung Đông.

Khâu thanh toán cũng là một rủi ro không nhỏ trong kinh doanh với Châu Phi, không chỉ bởi năng lực tài chính của DN Châu Phi yếu mà còn do thiếu hệ thống ngân hàng tốt. Hiện tại, thanh toán với các đối tác châu Phi rất khó áp dụng hình thức L/C đảm bảo hơn với cam kết trả tiền của ngân hàng khi có đầy đủ thủ tục. Để tránh rủi ro khi làm ăn với đối tác Châu Phi, các DN cần đặc biệt chú ý đảm bảo chắc chắn trong khâu thanh toán, không cho trả chậm.

Cuối cùng, DN cần cẩn trọng không để xảy ra tình trạng sai sót, phải chặt chẽ tối đa, nhất là trong vấn đề giao nhận. Mặc dù yêu cầu về chất lượng hàng nhập khẩu của các nước Châu Phi không cao bằng các khu vực khác nhưng DN cần phải đáp ứng đủ các yêu cầu đưa ra. Trong đó, các DN về nông sản phải đặc biệt chú ý đến vấn đề thời tiết vì khu vực Trung Đông là nơi có khí hậu rất nóng vào mùa hè nên dễ gây ảnh hưởng đến chất lượng của các sản phẩm nông sản.

Anh Sơn