Ngành thủ công mỹ nghệ: Khó trăm bề

Đầu những năm 2000, thủ công mỹ nghệ (TCMN) được đánh giá là một trong những ngành công nghiệp không khói, mang lại giá trị gia tăng rất cao với giá trị thực thu lên tới 95%. Cùng với ngành gỗ chế biến, TCMN luôn duy trì tốc độ tăng trưởng nóng 25%-30%/năm. Nhưng thời gian gần đây, do ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng kinh tế, cộng với việc chưa được quan tâm và đầu tư đúng mức đã khiến ngành này đối mặt nhiều khó khăn.

Đơn hàng giảm tới 60%

Ông Đặng Quốc Hùng, Giám đốc Công ty TNHH Kim Bôi, cho biết, 5 tháng đầu năm 2012 đơn hàng của doanh nghiệp (DN) liên tục tụt giảm và hiện đã giảm tới 60% so với cùng kỳ 2011. Nếu những năm trước, doanh thu chủ yếu của công ty là xuất khẩu thành phẩm làm từ xơ dừa, thì nay phải chuyển sang việc xuất các nguyên phụ liệu. “Vẫn biết xuất phụ liệu chỉ là lấy công làm lời chứ không có lợi nhuận, nhưng chúng tôi vẫn phải làm để duy trì hoạt động cho công ty. Xuất khẩu giảm nên thu nhập của người lao động cũng giảm theo” - ông Hùng nói.

Dạo qua một vòng các hợp tác xã (HTX), DN trong ngành TCMN chúng tôi có cảm nhận, dường như thời hoàng kim của những năm đầu thế kỷ 21 đang dần trôi qua. Cho đến nay, chỉ có HTX Mây tre lá Ba Nhất là vẫn duy trì được các đơn hàng, còn đại đa số lâm vào tình trạng sản xuất cầm chừng. Theo Hội Mỹ nghệ và chế biến gỗ TPHCM (Hawa), hiện có khoảng 360 DN trong hội, nhưng hầu hết hiệu quả sản xuất kém, vòng quay đồng vốn chậm. Nguyên nhân chính là các sản phẩm của VN đang cạnh tranh không cân sức với các mặt hàng cùng loại của các nước. Trong bối cảnh lãi suất vay vẫn đứng ở mức cao hơn so với các nước, nhưng họ vẫn không tiếp cận được các nguồn vốn nên buộc phải ngưng sản xuất. Nếu tình trạng này kéo dài, DNVN sẽ bị mất hoặc giảm thị trường và khi kinh tế phục hồi, sẽ không thể cạnh tranh với sản phẩm của các nước trong khu vực.

Khó cả vốn lẫn thuế

Ông Nguyễn Văn Nguyên, Chủ nhiệm HTX mành trúc Bình Minh cho rằng, đến nay Bình Minh vẫn nhận được đơn hàng dù giá không cao, nhưng cái khó hiện nay là HTX không có vốn để làm. Theo ông Nguyên, trước đây giá một tấm mành trúc thô chỉ 35.000 đồng, nay tăng lên 95.000 đồng. Theo đó, để đảm bảo cuộc sống người lao động, HTX phải tăng lương. Khoản chênh lệch giữa giá nguyên vật liệu cộng với các chi phí khác là khá cao, trong khi HTX không vay được vốn để đầu tư nên buộc HTX chỉ sản xuất cầm chừng.

Nhiều HTX cho biết, mặc dù TPHCM đã có chính sách cho vay kích cầu đầu tư, nhưng đến nay đại đa số các đơn vị không tiếp cận được. Ngoài nguyên nhân là họ không có tài sản thế chấp vì đa số là DN nhỏ và vừa thì sản xuất của các DN này chủ yếu dựa vào đơn đặt hàng có sẵn nên rất thụ động, không thể xây dựng được các phương án sản xuất kinh doanh khả thi. Trong khi đó, để giá thành sản phẩm cạnh tranh thì các DN trong ngành phải được đầu tư đúng mức, trang bị thêm máy móc nhằm giảm thiểu một số công đoạn thủ công như các nước trong khu vực đã làm.

Một lực cản rất lớn của các DN TCMN hiện nay đó là thuế. Chủ nhiệm một HTX mây tre lá bức xúc: “Từ nhiều năm qua, ngành thuế đã khiến DN phải “dở khóc, dở cười” vì lúc thì cho chúng tôi lập bảng kê chi tiết nguyên liệu đầu vào, lúc lại đòi phải có hóa đơn đỏ. Trong khi đó, TCMN là ngành đặc thù, nguyên liệu đầu vào là những phế phẩm từ nông nghiệp, phải đi mua lại của nông dân thì làm gì có hóa đơn đỏ. Chúng tôi kêu mãi, Bộ Tài chính cũng ban hành Thông tư 134 cho phép lập bảng kê, nhưng cách lập như thế nào, cho bao nhiêu thì lại không cụ thể. Nếu không minh bạch được các khoản đầu vào thì DN chúng tôi không được ngành thuế quyết toán. Lỗi này là do DN hay là các bộ ngành chức năng?”. Để đối phó với ngành thuế, nhiều DN thừa nhận họ buộc phải đi mua hóa đơn lậu với mức chênh lệch từ 2% - 3% cho xong chuyện!

Cần chính sách hợp lý

Hoạt động sản xuất TCMN TPHCM đang đứng trước bài toán: hợp tác hay là chết? Để ngành TCMN phát triển đúng tầm với tiềm năng sẵn có của VN, đã đến lúc xây dựng các mô hình hợp tác hóa, liên kết giữa các DN để tạo sức mạnh về vốn, bổ sung cho nhau về kỹ thuật và tay nghề, tránh tình trạng sản xuất manh mún, nhỏ lẻ như hiện nay. Được biết, Hawa cũng đã tính đến việc xây dựng một làng nghề kiểu mẫu tại huyện Hóc Môn. Song do thủ tục quá rườm rà nên đến nay vẫn chưa thể triển khai.

Kim ngạch xuất khẩu hàng TCMN trong những năm qua tuy không lớn so với những ngành khác, nhưng có vai trò quan trọng trong chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông thôn, góp phần xóa đói giảm nghèo ở nông thôn. Cứ 1 triệu USD xuất khẩu của ngành TCMN thì lãi gấp khoảng 10 lần so với các ngành khác; giải quyết nhiều việc làm. So với một số mặt hàng khác như may mặc, gỗ và giày da do nguyên liệu đều phải nhập khẩu từ nước ngoài, giá trị gia tăng của các ngành này chủ yếu là chi phí gia công và khấu hao máy móc thiết bị, nên giá trị thực thu ngoại tệ mang về cho đất nước chỉ chiếm tỷ trọng từ 5%-20% trong tổng giá trị kim ngạch nhập khẩu. Nhưng riêng với TCMN, giá trị thực thu là rất cao với bình quân tới 95%. Hiện nhiều nhóm mặt hàng TCMN như mây tre lá, mành trúc, gốm mỹ nghệ... 100% nguyên liệu được tận dụng từ trong nước và từ phế phẩm nông nghiệp.

Nhiều ý kiến cho rằng, để ngành TCMN phát triển, chỉ có sự nỗ lực của DN thôi thì chưa đủ mà cần có sự chỉ đạo, can thiệp của nhà nước để hỗ trợ về vốn, mặt bằng và các cơ chế chính sách đặc thù. Theo đó, công tác xúc tiến thương mại, quảng bá hàng hóa cũng phải được đặt lên hàng đầu để kéo các đối tác nước ngoài trực tiếp đến VN. Đây cũng là cách để sản phẩm TCMN của VN cạnh tranh hơn về giá, tránh tình trạng người sản xuất hưởng ít, còn các khâu trung gian mặc sức ép giá và làm giá.

Nguồn: sggp.org.vn