Minh bạch quản lý tài nguyên

Hội thảo “Giới thiệu sáng kiến minh bạch ngành công nghiệp khai khoáng (EITI) do Viện Tư vấn phát triển (CODE) phối hợp với Trung tâm con người và thiên nhiên (PanNature) tổ chức đã giới thiệu cách tiếp cận mới việc quản lý tài nguyên khoáng sản của Việt Nam.

Theo Tiến sĩ Võ Tuấn Nhân, Phó Chủ nhiệm, UB Khoa học Công nghệ và Môi trường Quốc Hội cho biết: Việc thực hiện EITI tại Việt Nam trong thời gian tới sẽ gặp một số khó khăn. Cụ thể như việc phải bắt buộc tuân thủ một số nguyên tắc của EITI, một số quy định bí mật thông tin của ngành dầu khí. Do đó, trong khuôn khổ hội thảo lần này chính là dịp để có thêm thông tin, tư liệu quốc tế cũng như đề xuất các giải pháp cụ thể áp dụng vào điều kiện, hoàn cảnh của nước ta để phát huy giá trị của ngành công nghiệp khai khoáng vào tăng trưởng kinh tế, tạo nhiều của cải cho xã hội.

Giáo sư. Tiến sĩ Lê Văn Khoa bày tỏ quan điểm: Để hoạt động của ngành đi đúng hướng và đạt hiệu quả cao nhất thì lợi ích từ khai thác khoáng sản phải được điều tiết hài hòa giữa ba chủ thể là: Nhà nước – Doanh nghiệp – Người dân. Do đó, việc củng cố thể chế chính sách nói chung và minh bạch hóa các thông tin về nguồn thu cũng như các hoạt động khác của ngành khai khoáng là cần thiết. Ngoài những nỗ lực gần đây như việc sửa đổi, bổ sung Luật Dầu khí và Luật Khoáng sản, Việt Nam cũng nên nghiên cứu và cân nhắc tham gia vào các hành động chung toàn cầu trong đó có việc tham gia thực thi Sáng kiến Minh bạch (EITI) trong ngành công nghiệp khai khoáng.

Hiện thực hóa EITI đã được đông đảo ý kiến chuyên gia và các nhà quản lý quốc tế công nhận. Và việc thực thi EITI rõ ràng sẽ đem lại nhiều lợi ích thiết thực như tăng tính minh bạch, góp phần tích cực vào công cuộc phòng, chống tham nhũng bởi, cải thiện nâng cao hiểu biết của người dân về quy trình quy đổi khoáng sản thành tiền và xây dựng cấp độ tín nhiệm lớn hơn, làm sáng tỏ hơn việc cấp giấy phép đồng thời cải thiện cách quản lý, bước đầu khắc phục được những tồn tại, hạn chế của ngành công nghiệp khai khoáng ở nước ta hiện nay. Mặt khác, EITI còn hứa hẹn sẽ là một công cụ tốt giúp Việt Nam hiện thực hóa các chủ chương chính sách của nhà nước tạo môi trường minh bạch hơn trong ngành khai khoáng.

Lý thuyết như trên song trên thực tế hiện tượng “Thu ngầm”, chi hoa hồng trong hoạt động khai khoáng là yếu tố “thất thoát” lớn nhất trong ngành này, và hiện tại cũng có ít doanh nghiệp ủng hộ việc minh bạch hóa. Theo đó, kết quả điều tra của Viện CODE đối với 21 đối tượng liên quan trực tiếp, trong đó có 16 đối tượng là các công ty khai khoáng cho thấy, chỉ có số ít doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ủng hộ việc minh bạch hóa. Trong khi đó các doanh nghiệp tư nhân có quy mô nhỏ thường e dè.

Còn theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó ban Pháp chế, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) hoạt động khai thác khoáng sản ở Việt Nam hiện vẫn chưa minh bạch vì phân chia lợi ích không đồng đều. Thậm chí có hiện tượng nhiều doanh nghiệp địa phương khai báo không đúng sản lượng dẫn đến tài nguyên khoáng sản bị thất thoát và Nhà nước bị thất thu thuế. Ông Tuấn cũng chỉ ra rằng, các chính quyền địa phương cần xem xét lại cách quản lý và chi tiêu những khoản đóng góp của doanh nghiệp khai khoáng. Dẫn chứng như việc doanh nghiệp thì nói , họ đóng phí rất đầy đủ, nhưng không biết chính quyền sử dụng khoản phí này như thế nào. Chẳng hạn như phí bảo vệ môi trường, doanh nghiệp cho biết đóng đầy đủ, nhưng khi môi trường ô nhiễm thì doanh nghiệp bị coi là nguyên nhân trong khi chính quyền địa phương đã sử dụng khoản phí doanh nghiệp đóng để khắc phục môi trường ra sao thì không ai biết.

Do đó, trước thực trạng này quá trình này cần phải được minh bạch và việc áp dụng sớm EITI sẽ giúp đẩy nhanh quá trình đó. Và EITI cũng không còn là câu chuyện của chính quyền hay doanh nghiệp mà là câu chuyện của cả xã hội và các tổ chức pháp luật dân sự. Và sự minh bạch sẽ có lợi cho cả xã hội, nhà nước và doanh nghiệp. minh bạch sẽ giúp phân bổ nguồn lực tốt nhất, và giúp chống tham nhũng”, ông Tuấn nói.

Rõ ràng EITI đang được coi là một trong những biện pháp hữu ích để các quốc gia có giầu tài nguyên trên thế giới như Việt Nam có thể quản lý tốt hơn nguồn tài nguyên của mình cũng như đảm bảo cho ngành khai khoáng có những đóng góp tích cực hơn cho quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Tính đến thời điểm hiện tại đã có 35 quốc gia thực thi sáng kiến và trên 50 công ty khai khoáng, hàng chục quốc gia phát triển, các tổ chức tài trợ và hàng trăm tổ chức xã hội tham gia, ủng hộ thực thi EITI.

Anh Phương