Thiếu cơ chế phát triển doanh nghiệp xã hội

Trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường nhanh và mạnh như hiện nay đang xuất hiện và tồn tại phổ biến các vấn đề xã hội như: dịch bệnh, thiên tai, các tệ nạn xã hội, thiếu việc làm, tỷ lệ nghèo đói cao, phát triển thiếu cân đối giữa các vùng miền, ô nhiễm môi trường… Theo đó, loại hình doanh nghiệp xã hội (DNXH) được ra đời, phát triển như một giải pháp tích cực.

Xuất phát từ vai trò quan trọng và khả năng giải quyết hiệu quả các vấn đề xã hội một cách tích cực, DNXH đang trở thành trào lưu phát triển nhanh tại Việt Nam. DNXH khác biệt với các loại hình doanh nghiệp khác là khát khao kiến tạo giá trị xã hội; thực hiện các việc xã hội cần.

Mô hình DNXH đầu tiên tại Việt Nam là hình thức Hợp tác xã. Trong vài năm trở lại đây DNXH phát triển với nhiều mục tiêu, động lực hơn. Các doanh nghiệp được hình thành với mục đích chính để giải quyết một hoặc nhiều vấn đề xã hội, thông qua mô hình kinh doanh bền vững, vì cộng đồng và không nhằm tối đa hóa lợi nhuận cho nhà đầu tư.

Theo thống kế của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, năm 2012 DNXH đã tạo ra tổng thu nhập là 255 tỷ đồng; lợi nhuận 64,5 tỷ đồng; tổng vốn lưu động là 816 tỷ đồng, tăng gấp 4 lần so với vốn điều lệ là 204 tỷ đồng. Về cơ cấu vốn, nguồn vốn sở hữu chiếm 20%, nguồn vốn từ tài trợ khoảng 5% và lợi nhuận sau thuế chiếm gần 45%. DNXH đã tạo công ăn việc làm cho hơn 8.000 người, trong số đó 3.000 người nhiễm HIV/AIDS, người tàn tật, người nghiện ma túy. Gần 300.000 người được giảm nghèo.

Theo ước tính, số lượng các tổ chức có tiềm năng để trở thành DNXH ở Việt Nam lên tới 25.600 tổ chức các loại (Hợp tác xã, Trung tâm dạy nghề hướng nghiệp, Trung tâm nuôi dưỡng, cai nghiện, nhân đạo...). Việt Nam hiện có gần 200 tổ chức xã hội, xã hội nghề nghiệp được xem là có đầy đủ điều kiện và đặc điểm của DNXH; hàng chục nghìn tổ chức và doanh nghiệp có những đặc điểm của DNXH. Xét về hiệu quả kinh tế, DNXH đóng góp to lớn đối với phát triển kinh tế - xã hội và ổn định, công bằng xã hội. Bình quân 1 DNXH có số vốn đăng ký ban đầu chỉ khoảng 1,2 tỷ đồng nhưng đã tạo ra việc làm cho khoảng 51 lao động, trong đó có 18 lao động có hoàn cảnh đặc biệt, lợi nhuận thu về 400 triệu đồng/năm, cải thiện cuộc sống của 2.262 đối tượng liên quan. Không chỉ có vậy, DNXH còn tạo ra nhiều các giá trị xã hội và môi trường khác.

Báo cáo công bố đầu năm 2013 của Ngân hàng Thế giới cho thấy, Việt Nam đạt tiến bộ đáng kể trong lĩnh vực xóa đói giảm nghèo. Tỷ lệ đói nghèo giảm từ 60% xuống còn 20,7% trong vòng 20 năm qua. Thành tựu đó là nỗ lực to lớn của mọi thành phần trong nền kinh tế, bao gồm cả các DNXH. Đặc biệt, DNXH đang góp phần vào sự thay đổi nhận thức về đạo đức kinh doanh và trách nhiệm xã hội trong cộng đồng doanh nghiệp. Đồng thời, mang lại nhiều ưu điểm như phục vụ cộng đồng, nhất là các nhóm yếu thế trong xã hội; tạo ra sự phát triển công bằng hơn giữa 3 trụ cột là Nhà nước - Thị trường - Xã hội.

Mặc dù vậy, DNXH Việt Nam đang gặp nhiều khó khăn như chưa được Nhà nước công nhận chính thức là một loại hình doanh nghiệp, thiếu địa vị pháp lý trong đời sống xã hội, hạn chế về nguồn nhân lực và khả năng tiếp cận vốn, chưa được bảo lãnh của cấp có thẩm quyền, khả năng tham gia giải quyết các vấn đề nổi cộm, bức xúc của đời sống xã hội chưa thuyết phục cao, số lượng DNXH còn ít so với nhu cầu phát triển của đời sống xã hội, niềm tin của cộng đồng xã hội đối với DN chưa cao...

Hiện nay, Việt Nam đang đối mặt với rất nhiều vấn đề xã hội như: tình trạng nghèo đói cao; dịch bệnh tràn lan; tình trạng thất nghiệp và tội phạm gia tăng; bất bình đẳng giới, HIV/AIDS, người cao tuổi, trẻ em đường phố, người khuyết tật, nạn buôn người, ô nhiễm môi trường, đặc biệt đạo đức xã hội đang có xu thế phát triển theo chiều hướng tiêu cực... Người nghèo và các đối tượng yếu thế vẫn khó tiếp cận với các dịch vụ công bằng xã hội vì nguồn lực Nhà nước, các doanh nghiệp nhà nước chưa đủ để mang lại ích lợi cho tất cả những người khó khăn và thiệt thòi trong xã hội. Còn có nhiều vấn đề xã hội cần được quan tâm. Trong bối cảnh đó DNXH là đáp án thích hợp nhất góp phần giải quyết các vấn đề nêu trên.

Nguyễn Thanh