Nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam

Sản lượng và giá gạo xuất khẩu thấp; chất lượng gạo xuất khẩu chưa cao; chưa xây dựng được thương hiệu; chưa gắn kết khâu sản xuất với chế biến xuất khẩu; nhiều thương nhân xuất khẩu gạo chưa định hướng đầu tư lâu dài cho hoạt động xuất khẩu… là những khó khăn, thách thức mà ngành gạo Việt Nam đang đối mặt. Theo đó vấn đề nâng chất lượng lúa gạo hàng hóa phục vụ xuất khẩu, tiến tới gia tăng năng lực cạnh tranh của hạt gạo Việt Nam trên trường quốc tế trở thành đề tài được quan tâm hàng đầu tại Hội thảo “Nâng cao giá trị gạo xuất khẩu Việt Nam” vừa diễn ra tại Tp.HCM.

Theo đại diện Bộ Công Thương, những năm qua mặc dù tình hình kinh tế chính trị thế giới có nhiều biến động phức tạp và chịu tác động ảnh hưởng nặng nề của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu nhưng xuất khẩu gạo Việt Nam vẫn gặt hái được những thành tích ấn tượng. Nếu như năm 2006 lượng gạo xuất khẩu chỉ gần 4,69 triệu tấn, với trị giá khoảng 1,195 tỷ USD thì đến năm 2012 xuất khẩu gạo Việt Nam đã đạt kỷ lục về lượng trên 8,1 triệu tấn, trị giá gần 3 tỷ USD; tiếp tục khẳng định vị trí của một trong những nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới.

Tuy nhiên bên cạnh bản thành tích này, ngành lúa gạo Việt Nam cũng phải đối mặt với nhiều khó khăn từ nội tại đến khách quan. Trong đó đáng quan ngại nhất chính là sự thay đổi về chính sách lúa gạo của các nước nhập khẩu lẫn xuất khẩu. Những nước nhập khẩu bắt đầu điều chỉnh theo hướng tăng cường tự túc lương thực, còn các nước có lợi thế về sản xuất lúa gạo tiếp tục thực hiện các giải pháp tăng cường xuất khẩu hiệu quả hơn. Việc thay đổi quan điểm này đang gây ra những khó khăn thực sự cho xuất khẩu gạo của Việt Nam mà minh chứng là trong năm 2013 đầu ra hạt gạo Việt liên tục gặp trở ngại. Tiến sĩ Trần Tuấn Anh - Thứ trưởng Bộ Công Thương cho biết ngành gạo Việt Nam có thành tích xuất khẩu cao nhưng giá trị gia tăng mang lại thấp; thu nhập người nông dân sản xuất hiện nay không đủ tái sản xuất; quy mô sản xuất nhỏ theo hộ gia đình khiến giá thành sản xuất và chi phí giao dịch tăng cao. Thêm vào đó hiện có quá nhiều chủ thể tham gia vào chuỗi sản xuất gạo từ trang trại đến bàn ăn; công nghệ sản xuất, chế biến, bảo quản lạc hậu càng làm giá thành gạo Việt cao hơn các nước trong khu vực và chưa xây dựng được thương hiệu cho gạo Việt Nam.

Với những hạn chế này, gạo Việt mất dần lợi thế cạnh tranh trên thị trường. Thứ trưởng Trần Tuấn Anh đưa ra dẫn chứng trong 9 tháng tháng Việt Nam xuất khẩu được hơn 46 triệu tấn nhưng cả sản lượng, giá xuất khẩu gạo đều có sự giảm sút và có khả năng sẽ tiếp tục giảm trong quý 4/2013, thậm chí kéo dài sang đầu năm 2014. Nếu không có những đột biến, thay đổi thì khả năng áp lực của gạo có thể làm cho thị trường gạo thế giới tiếp tục đi xuống về mặt giá cả. Với thực trạng trên, để nâng cao giá trị hạt gạo xuất khẩu, Thứ trưởng cho rằng cần phải định hướng phát triển sản xuất theo hướng căn cứ vào nhu cầu của thị trường chứ không phải làm ra những gì chúng ta có; tập trung triển khai công tác xây dựng thương hiệu gạo để gạo Việt Nam có cơ sở khẳng định vị trí, uy tín và sức cạnh tranh trên thị trường thế giới; đồng thời đẩy mạnh đổi mới công tác xúc tiến thương mại, tìm kiếm thị trường phù hợp.

Nhận định về tình hình thị trường trong thời gian tới, Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cho rằng xuất khẩu gạo Việt Nam sẽ tiếp tục gặp khó do đầu ra gạo thế giới vẫn trong xu hướng sụt giảm, trong khi đó áp lực cạnh tranh ngày càng tăng vì các nước Ấn Độ, Thái Lan, Philippines, Indonesia được mùa gạo và Chính phủ các nước này luôn dành nhiều sự quan tâm hỗ trợ nông dân sản xuất. Hiện tại, Thái Lan đang tiếp tục đẩy lượng hàng tồn kho và hạ giá bán ra bằng mọi cách, giá gạo Thái giảm mạnh sẽ tác động đến giá gạo toàn cầu, nhất là khu vực châu Á. Còn Ấn Độ với thời tiết thuận lợi có thể đạt sản lượng kỷ lục trong năm 2013, điều này sẽ tác động vào xu hướng giảm giá của thị trường.

Liên quan đến vấn đề nhập khẩu, ông Phạm Văn Bảy - Phó Chủ tịch VFA cho biết Trung Quốc đang đến vụ thu hoạch và để tiêu thụ lượng lúa gạo trong nước, quốc gia này đã tạm ngưng nhập khẩu chính ngạch, hiện giờ họ vẫn còn nhập là do hạn ngạch còn lại nhưng rất ít và chỉ bằng đường tiểu ngạch. Riêng thị trường Châu Phi nhu cầu ổn định hơn nhưng gạo Việt vẫn bị cạnh tranh gay gắt từ Thái Lan, Ấn Độ, Pakistan…bởi các quốc gia này có lợi thế về khoảng cách địa lý và vận chuyển. Với tình hình như trên, xuất khẩu gạo của Việt Nam đang chậm lại và chỉ có thể khôi phục nếu nắm bắt được nhu cầu trong những tháng cuối năm. Trong quý 4/2013, thị trường tiếp tục xu thế sụt giảm, đặc biệt là đối với các nguồn cung cấp ở châu Á.

Trước những khó khăn, thách thức mà ngành gạo Việt Nam đang vấp phải, ông Bảy khuyến nghị từ đây đến cuối năm, các doanh nghiệp cần theo dõi sát động thái thị trường ở các nước nhập khẩu để xác định rõ nhu cầu, đặc biệt tập trung cho các thị trường truyền thống, từ đó đề ra chiến lược phát triển phù hợp. Về lâu dài, để nâng cao năng lực cạnh tranh cho hạt gạo Việt Nam, VFA kiến nghị Bộ NN & PTNN định hướng sản xuất các loại lúa chất lượng cao, nhất là lúa thơm, để nâng cao giá trị sản phẩm, phù hợp với yêu cầu thị trường, hạn chế cạnh tranh trên thị trường gạo cấp thấp. Chỉ đạo xây dựng tiêu chuẩn về quy cách và chất lượng gạo xuất khẩu phù hợp với tình hình mới nhằm nâng cao chất lượng gạo xuất khẩu. VFA cũng đề nghị Chính phủ Chính phủ cần tăng cường các biện pháp hỗ trợ trực tiếp cho nông dân, nhất là tín dụng, lãi suất và kiểm soát giá, chất lượng vật tư nguyên liệu đầu vào phục vụ sản xuất giảm giá thành và tăng hiệu quả, vì hiện nay tiêu thụ lúa gạo gặp khó khăn do cung cấp thừa, khó đảm bảo mức lãi hợp lý cho nông dân trồng lúa nếu không có cơ chế hỗ trợ bổ sung.

Thanh Thảo