Đưa ngành điện hoạt động theo cơ chế thị trường

“Việc hình thành và đưa vào vận hành thị trường phát điện cạnh tranh sẽ tạo ra sân chơi cạnh tranh lành mạnh ở tất cả các khâu: phát điện, truyền tải, phân phối điện… để có được giá điện hợp lý, minh bạch tới người tiêu dùng”. Thứ trưởng Bộ Công thương Đỗ Hữu Hào đã khẳng định như vậy tại hội thảo “Thị trường phát điện cạnh tranh Việt Nam” vừa mới diễn ra tại Hà Nội.

Giá điện sẽ thường xuyên thay đổi

Theo lộ trình xây dựng mà Cục Điều tiết điện lực- Bộ Công thương công bố thì thị trường điện cạnh tranh sẽ chia làm 3 cấp độ: Cấp độ 1: Giai đoạn năm 2005- 2014 là giai đoạn hình thành mô hình thị trường phát điện cạnh tranh. Cấp độ 2: Năm 2015- 2022 hình thành thị trường bán buôn cạnh tranh và sau năm 2022 là mô hình thị trường bán lẻ điện cạnh tranh. Đánh giá của Cục Điều tiết điện lực cho thấy, giá điện bình quân của Việt Nam khoảng 5,3 cents/kWh, thấp hơn nhiều so với khu vực. Thêm vào đó, hiện Việt Nam cũng chỉ có một giá bán lẻ, không phân tích được trong đó giá truyền tải, phân phối là bao nhiêu nên không phân biệt được từng khâu để thu hút đầu tư. Vì vậy, theo Thông tư 18/2010/TT- BCT của Bộ Công thương mới ban hành, tất cả các nhà máy công suất đặt lớn hơn 30 MW bắt buộc phải tham gia thị trường phát điện cạnh tranh. Khi thị trường này vận hành, các nhà máy phát điện sẽ phải cạnh tranh với nhau, chào giá tới đơn vị vận hành hệ thống điện và thị trường điện trong khung từ giá sàn tới giá trần. Nhà máy nào có mức giá chào thấp nhất sẽ được ưu tiên lựa chọn để huy động. Đơn vị vận hành hệ thống điện và thị trường điện chịu trách nhiệm xác định và công bố giá sàn, giá trần phát điện của từng loại nhà máy điện và dự báo phụ tải. Do đó, cơ chế điều hành giá cũng được đề nghị thay đổi.

Giá điện sẽ được xem xét và điều chỉnh tăng- giảm định kỳ hàng năm, hàng quý theo biến động của các yếu tố hình thành giá, đảm bảo phản ánh đúng và kịp thời chi phí đầu vào cho sản xuất kinh doanh điện. Cụ thể, giá bán điện thời gian tới sẽ được phân tách thành giá của 4 khâu: phát, truyền tải, phân phối và điều hành phụ trợ. Hàng năm, Cục Điều tiết điện lực sẽ xây dựng phương án giá điện cơ sở đảm bảo tính toán thu hồi vốn cho từng khâu. Đặc biệt, cơ chế thay đổi giá điện không theo năm như hiện nay mà sẽ được thay đổi theo từng quý, theo biến động giá thành đầu vào.

Tuy nhiên, để hạn chế điều chỉnh giá điện liên tục, Cục Điều tiết điện lực cũng đưa ra đề xuất, khi tỷ lệ chênh lệch giá dưới một mức quy định thì sẽ không tiến hành thay đổi giá điện hàng quý. “Tỷ lệ chênh lệch giá dưới một mức quy định”, theo ông Phạm Mạnh Thắng- Cục trưởng Cục Điều tiết điện lực giải thích, giá điện sẽ được điều chỉnh giống giá xăng dầu. Nếu đầu vào tăng đến mức nhất định sẽ thay đổi giá bán điện. “Khi vận hành thị trường thì giá điện thay đổi từng giờ, từng ngày, còn giá truyền tải phân phối thì tùy theo cách thức điều tiết thay đổi một năm hoặc vài ba năm một lần. Với cơ cấu giá điện của Việt Nam hiện nay, giá đầu vào- giá phát điện- chiếm tới 70% giá điện thành phẩm thì một thay đổi nhỏ của chi phí đầu vào cũng sẽ kéo theo tăng giá đầu ra”.

Tái cơ cấu EVN

Thực tế, năm 2008 Bộ Công thương đã trình Chính phủ đề án tái cơ cấu ngành điện và đã đề xuất phương án tách các nhà máy phát điện ra khỏi EVN, lập thành một số tổng công ty phát điện lớn, đồng thời tách công ty mua bán điện ra khỏi EVN và EVN sẽ chỉ còn mỗi nhiệm vụ truyền tải phân phối, mua bán điện và điều hành một số nhà máy thủy điện lớn của Nhà nước… nhưng cho đến nay, Chính phủ vẫn chưa có ý kiến chỉ đạo về vấn đề này. “Cấu trúc EVN như thế nào cho phù hợp là vấn đề rất quan trọng, không hề đơn giản, nhưng nếu cứ để tình trạng người mua- bán- điều hành cùng một “mẹ” như hiện tại thì ngành điện sẽ gặp khó khăn”, ông Thắng quả quyết.

Với đề án đang được Cục Điều tiết điện lực- Bộ Công thương đưa ra lấy ý kiến thảo luận lần này, để đảm bảo sự thành công của mô hình điện cạnh tranh theo thị trường, Cục này đề xuất sẽ vận hành thử nghiệm thị trường phát điện cạnh tranh vào khoảng quý II/2010 trước khi đưa vào triển khai chính thức vào cuối năm 2011. Đến nay, việc chuẩn bị cho thị trường này đã cơ bản hoàn thành, dù còn nhiều khó khăn. Thách thức lớn nhất, theo Thứ trưởng Bộ Công thương Đỗ Hữu Hào, chính là công suất có thể huy động của hệ thống phải có nguồn dự phòng 20- 30% để các đơn vị phải cố gắng hạ giá thành trước khả năng không được huy động. “Việt Nam chưa hội đủ nguyên tắc này do vẫn thiếu điện vì hạn hán, sự cố nhà máy nhưng thực tế tổng công suất nguồn điện của Việt Nam đã đạt gần 20.000 MW, trong khi nhu cầu thực tế chỉ cần 17.000 MW, nghĩa là đã dư khoảng 3.000 MW dự phòng, nên việc áp dụng thị trường phát điện cạnh tranh vẫn khả thi, khó khăn nhưng vẫn phải quyết tâm làm”, ông Hào nói.