Nghiên cứu xây dựng thể chế để củng cố hệ thống tài chính
“Việt Nam cần xây dựng một khuôn khổ thế chế báo cáo tài chính vững chắc, thông qua việc nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc tồn tại một hệ thống báo cáo tài chính doanh nghiệp và kiểm toán chất lượng cao”.
Đây là khuyến cáo của Ngân hàng thế giới trong Báo cáo “Đánh giá sự tuân thủ các chuẩn mực và quy tắc (ROSC) lĩnh vực kế toán & kiểm toán”. Báo cáo là một phần của sáng kiến toàn cầu giúp tăng cường việc tuân thủ các chuẩn mực và quy tắc quốc tế được công nhận, tập trung vào các tiêu chuẩn và thông lệ kế toán và kiểm toán cho các đơn vị có lợi ích công chúng cũng như một khuôn khổ thể chế củng cố hệ thống báo cáo tài chính doanh nghiệp.
Gần 20 năm trở lại đây, Việt Nam đã có những nỗ lực trong việc xây dựng hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) phù hợp với thông lệ quốc tế với việc đã ban hành và triển khai áp dụng hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam, tuy nhiên chất lượng báo cáo tài chính của các đơn vị có lợi ích công chúng tại Việt Nam hiện chưa nhất quán với các thông lệ quốc tế tốt nhất.
Bên cạnh một số doanh nghiệp có chất lượng báo cáo tài chính cao, nhìn chung chất lượng các báo cáo tài chính ở Việt Nam bị ảnh hưởng bởi chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) chưa được cập nhật theo sự phát triển của IFRS. Báo cáo tài chính của một số tổ chức tài chính và DNNN thực hiện nhiệm vụ chính trị, xã hội khi lập và trình bày được ưu tiên tuân thủ các quy chế tài chính đặc thù ngành do Chính phủ ban hành hơn là các chuẩn mực kế toán.
Mặt khác, cơ chế giám sát và thực thi việc tuân thủ chuẩn mực kế toán chưa đầy đủ, do cơ quan nhà nước mới chỉ chú trọng hơn vào khâu nghiên cứu, ban hành chế độ kế toán, chưa có nhiều điều kiện thực hiện kiểm tra, giám sát tính tuân thủ các quy định của pháp luật về kế toán. Điều này dẫn tới các báo cáo tài chính được lập khó so sánh với báo cáo tài chính của các quốc gia khác. Nhiều đơn vị có lợi ích công chúng hiện đang được kiểm toán bởi các công ty kiểm toán trong nước có năng lực và nguồn lực hạn chế hơn so với các doanh nghiệp kiểm toán là thành viên của các hãng kiểm toán quốc tế. Các công ty kiểm toán trong nước thường gặp khó khăn trong việc xây dựng hệ thống kiểm soát chất lượng nội bộ và thiếu hỗ trợ chuyên môn từ các hãng kiểm toán quốc tế…. Đây là những vấn đề quan trọng nhằm đảm bảo việc tuân thủ đầy đủ chuẩn mực kiểm toán quốc tế (ISA) và các chuẩn mực quốc tế về kiểm soát chất lượng, đặc biệt là khi kiểm toán ở các đơn vị có lợi ích công chúng có độ phức tạp cao. Các tiêu chí xác định công ty kiểm toán đủ tiêu chuẩn kiểm toán các đơn vị có lợi ích công chúng hiện tại đang tập trung vào định lượng hơn là chất lượng quy trình kiểm toán. Nhu cầu đối với báo cáo tài chính doanh nghiệp còn thấp do người sử dụng báo cáo tài chính chưa đánh giá được đầy đủ lợi ích của báo cáo tài chính.
Cùng với các cải cách khác trong ngành tài chính, báo cáo khuyến nghị Luật Kế toán và Kiểm toán độc lập của Việt Nam cần ngắn gọn hơn nữa trong lần sửa đổi tới. Trong tương lai, Luật Kế toán nên tiếp tục sửa đổi để quy định rõ ràng rằng báo cáo tài chính cho mục đích chung cần tuân thủ hoàn toàn với VAS thay vì ưu tiên các quy định đặc thù khi lập và trình bày báo cáo tài chính cho mục đích chung. Việt Nam cần xây dựng một nghề thẩm định giá thực sự độc lập và chất lượng để hỗ trợ việc áp dụng chuẩn mực kế toán (đặc biệt là khái niệm “giá trị hợp lý” theo quy định của Luật kế toán 2015).
Báo cáo cũng khuyến nghị Việt Nam nên áp dụng đầy đủ chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế và các diễn giải liên quan của Ùy ban diễn giải các chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế cho các đơn vị có lợi ích công chúng.
Báo cáo cũng đưa ra những khuyến nghị chính sách cụ thể liên quan tới khuôn khổ pháp lý, chuẩn mực kiểm toán, chuẩn mực kế toán, kiểm tra và giám sát, đào tạo kế toán, và các tổ chức nghề nghiệp nhằm thúc đẩy sự minh bạch và niềm tin của các nhà đầu tư, giảm thiểu rủi ro của những bất ổn tài chính, nâng cao tính hiệu quả của thị trường và tăng trưởng kinh tế do doanh nghiệp tư nhân dẫn dắt.
Theo bà Vũ Thị Mai, Thứ trưởng Bộ Tài Chính, Việt Nam đồng thuận với các đánh giá về việc không thể phủ nhận những lợi ích mà Chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS) mang lại. Khi áp dụng IFRS, chất lượng của báo cáo tài chính của doanh nghiệp sẽ được cải thiện một cách rõ rệt thông qua việc nâng cao trách nhiệm giải trình, tăng cường tính minh bạch và khả năng so sánh, cung cấp cho người sử dụng báo cáo tài chính nhiều thông tin hữu ích cho việc ra quyết định quản lý, điều hành và đầu tư. Ngoài ra, việc áp dụng IFRS cũng là một yếu tố để quốc tế công nhận Việt Nam là một nền kinh tế thị trường đầy đủ, từ đó khơi thông dòng vốn FDI. Vì vậy, Bộ Tài chính đang khẩn trương xây dựng để trình Chính phủ Đề án cập nhật Chuẩn mực doanh nghiệp Việt Nam để đưa chuẩn mực quốc tế vào áp dụng tại Việt Nam.
Quỳnh Anh
English
