Thêm gam màu sáng cho xuất khẩu cá tra

Tại hội nghị “Doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu cá tra Việt Nam” tổ chức ngày mới đây tại TP.HCM, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết năm 2010 khó đạt kế hoạch 1,5 tỉ USD xuất khẩu cá tra do hoạt động xuất khẩu đang vấp phải nhiều rào cản lớn. Và những khó khăn, hiểm họa cho ngành cá tra Việt Nam đã được VASEP chính thức đưa ra luận bàn nhằm tìm ra những giải pháp cụ thể, quyết liệt nhất cũng như hướng phát triển lâu dài cho ngành cá tra xuất khẩu.

Nhiều thách thức

Theo VASEP, tính đến nay xuất khẩu cá tra đạt trên 472.000 tấn, trị giá hơn 1 tỉ USD; trong 3 tháng cuối năm, xuất khẩu dự tính sẽ đạt 400.000 USD, nâng tổng kim ngạch cả năm lên 1,5 tỉ USD. Ông Dương Ngọc Minh - Phó Chủ tịch VASEP, phụ trách lĩnh vực xuất khẩu cá tra cho biết thông thường các năm trước, từ tháng 7 đến cuối tháng 10 khối lượng cá tra xuất khẩu thường tăng cao so với các tháng đầu năm và cùng kỳ năm trước. Nhưng năm nay, thì ngược lại, sụt giảm so với cùng kỳ năm ngoái. Khối lượng xuất khẩu từng tháng của năm chưa vượt ngưỡng 59.662 tấn của tháng 7/2009.

Đáng báo động hơn, không chỉ luôn có chiều hướng sụt giảm, kể cả ở thị trường có giá nhập khẩu tốt như Mỹ hay thị trường có tăng trưởng cao như Trung Đông, Mexico…, liên tục suốt từ đầu năm đến nay, giá cá tra Việt Nam xuống thấp tới mức kỷ lục trong khi thông thường các năm chỉ 1-2 tháng sụt giá. Hiện nhu cầu cá tra trên thế giới đang tăng cao do cá rô phi của Trung Quốc giảm 20% sản lượng do ảnh hưởng thời tiết; sản lượng khai thác cá ngừ của Philippines (nước xuất khẩu cá ngừ lớn thứ 7 thế giới) lại đang giảm... Chính vì vậy tại Việt Nam, giá cá tra đang tăng trở lại, trên dưới 18.000 đồng/kg, dân nuôi lời từ 1.000-2000 đồng/kg.

Với nhu cầu luôn ở mức cao tại các thị trường xuất khẩu và sản lượng cá nguyên liệu ở Đồng bằng sông Cửu Long cũng không còn nhiều là một trong những yếu tố chính đưa giá xuất khẩu lẫn giá cá nguyên liệu trong nước tăng. Sản lượng giảm trong khi giá xuất khẩu trung bình đang trong xu hướng tăng là tín hiệu tích cực để các doanh nghiệp chào bán thu giá trị cao, đạt kế hoạch đề ra. Đồng thời đây cũng là cơ hội “vàng” để tái cân đối cung - cầu, quy hoạch lại ngành công nghiệp cá tra theo hướng phát triển dài hạn.

Bên cạnh sự gia tăng về giá cả, doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu cá tra Việt Nam đang phải đối mặt với rất nhiều thách thức mới như những thay đổi của thị trường, đặc biệt là tình hình cung cấp nguyên liệu trong năm 2011. Nhiều doanh nghiệp đang phải đau đầu giải quyết bài toán giá nhập khẩu nguyên liệu chế biến tăng 10- 30% và các chi phí đầu vào khác cũng tăng 7- 10% so với năm ngoái nhưng không có cách nào tăng giá bán.

Ông Trương Đình Hòe - Tổng thư ký VASEP dự báo tăng trưởng nóng của các nhà máy chế biến từ năm 2008 đã đưa tổng công suất chế biến tăng đến 2 triệu tấn/năm trong khi nhiều tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long báo động về tình trạng treo ao của người nuôi có thể sẽ dẫn đến sản lượng thu hoạch trong năm 2011 chỉ đáp ứng được 50%, tương đương 1 triệu tấn. Ngoài ra việc tiếp cận vốn ngân hàng ngày càng khó khăn hơn khiến cho những hộ nuôi nhỏ lẻ không thể cầm cự được dẫn đến việc nguyên liệu cho chế biến xuất khẩu bị thiếu hụt trầm trọng.

Một thách thức lớn nữa đối với xuất khẩu cá tra Việt Nam chính là những rào cản kỹ thuật mà các thị trường nhập khẩu dựng lên nhằm bảo hộ cho nền sản xuất trong nước. Không chỉ Bộ Thương mại Mỹ áp thuế chống bán phá giá lên tới 130%, hàng loạt các quốc gia khác như Ukraina, Mêxicô, Tây Ban Nha… cũng có những động tác kiểm soát nghiêm ngặt cá tra Việt Nam.

Đặc biệt nhiều phương tiện thông tin đại chúng khối EU vẫn tiếp tục tung tin bôi nhọ hình ảnh cá tra Việt Nam, gây tâm lý hoang mang e ngại nơi người tiêu dùng. Trong khi đó, một số nước như Thái Lan, Malaysia, Philippines, Indonesia lại đang triển khai nuôi cá tra với sự ủng hộ tài chính mạnh mẽ từ phía Chính phủ. Bởi những khó khăn trên nên tại Hội nghị, đại diện VASEP cho biết rằng kế hoạch đạt 1,5 tỉ USD xuất khẩu cá tra năm 2010 của Việt Nam khó đạt nổi. Năm nay ước chỉ có thể đạt khoảng 1,37 tỉ USD.

Đẩy mạnh ứng dụng mô hình nuôi cá tra Global GAP

Theo Thứ trưởng Bộ NN & PTNT Lương Lê Phương, để có thể vượt qua những khó khăn hiện thời, qua đó vẽ thêm những gam màu sáng vào bức tranh xuất khẩu cá tra năm 2010 cũng như những năm tới, các doanh nghiệp Việt Nam phải nâng cao hiệu quả sản xuất và chế biến cá tra bằng cách nâng cao chất lượng, không chạy theo số lượng. Hỗ trợ nuôi theo tiêu chuẩn Global GAP (tiêu chuẩn nông nghiệp sạch có giá trị toàn cầu) và ủng hộ các doanh nghiệp xuất khẩu đồng thuận đề ra giá sàn khi xuất vào một số thị trường chính để bảo vệ uy tín sản phẩm, đảm bảo cho doanh nghiệp có lợi nhuận cao. Ông Phương nhấn mạnh giá trị sản phẩm cá tra sẽ tăng từ 10- 20% so với sản phẩm thông thường và sẽ thâm nhập được nhiều thị trường khó tính nếu Việt Nam thực hiện mô hình nuôi cá tra Global GAP. Mô hình nuôi cá tra Global GAP là hướng đi lý tưởng, cần khuyến cáo thực hiện rộng rãi nhằm xây dựng một hình ảnh đẹp cho cá tra Việt Nam.

Ngoài ra tại Hội nghị, VASEP cũng đã đề ra 4 nhóm giải pháp chính cho ngành cá tra kể từ năm 2011, bao gồm: tăng giá xuất khẩu trung bình của cá tra Việt Nam; ổn định sản lượng nguyên liệu bảo đảm cung cầu; tăng cường quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn sản phẩm; đẩy mạnh công tác quảng bá và xúc tiến thương mại cá tra Việt Nam. Trong đó đặc biệt chú trọng đến việc thiết lập giá sàn cho xuất khẩu và quy hoạch sản lượng cá tra ở mức 1 triệu tấn/năm. Cụ thể giá sàn được tính dựa trên các yếu tố chi phí, bao gồm giá nguyên liệu tính trên giá thành sản xuất đảm bảo lợi nhuận cho người nuôi. Giá sàn được công bố rộng rãi nhưng nếu doanh nghiệp vẫn tiếp tục bán dưới giá sẽ đề nghị cơ quan quản lý là Nafiqad tạm ngưng cấp chứng thư xuất khẩu có thời hạn. Theo ông Minh, VASEP đề xuất mức giá sàn đối với cá tra xuất khẩu sang Nga, châu Âu và các nước Trung Đông từ năm 2011 là 2,8 USD/kg.

VASEP cho rằng, hiện nay trong điều kiện giá xuất trung bình của cá tra đang liên tục giảm trong điều kiện giá thành nuôi tăng đã khiến người nuôi dần bỏ ao, gây thiếu hụt nguyên liệu, ảnh hưởng đến tính bền vững của ngành công nghiệp chế biến. Theo đó để phát triển nguồn nguyên liệu, trong vòng 3 năm tới, cần thiết phải kiểm soát chặt chẽ và ổn định nguồn nguyên liệu để nhà nước cân đối các yếu tố sản xuất của các ngành phụ trợ như: nguồn nguyên liệu cho thức ăn nuôi cá, sản xuất con giống chất lượng cao. Các doanh nghiệp kiến nghị, Bộ NN & PTNT cần quy hoạch vùng nuôi, định hướng sản lượng nguyên liệu hàng năm và phân bổ sản lượng cho các địa phương.

Ngoài ra, để xây dựng hình ảnh con cá tra Việt Nam trong lòng người tiêu dùng thế giới, tránh những đồn thổi sai lệch về chất lượng cá tra Việt Nam, VASEP đã có kiến nghị thành lập “Quỹ phát triển xuất khẩu cá tra Việt Nam” do các doanh nghiệp cá tra đóng góp dựa trên sản lượng xuất khẩu. Bên cạnh đó, trong thời gian tới VASEP sẽ tiếp tục tăng cường tổ chức doanh nghiệp trong ngành tham gia các chương trình triển lãm, hội thảo, hội chợ quốc tế chuyên ngành tại các thị trường trọng điểm, qua đó từng bước gia tăng các hoạt động quảng bá, góp phần xây dựng thương hiệu riêng cho cá tra Việt Nam.

Thiện Tân