Thu hút FDI: Đổi mới tư duy

Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đang là động lực thúc đẩy sự phát triển của kinh tế Việt Nam, việc giữ được nhịp độ đồng thời từng bước cải thiện môi trường đầu tư để thu hút hơn nữa dòng vốn này đang trở thành một yêu cầu bức thiết. Chiến lược mới về thu hút vốn FDI mới được Bộ Kế hoạch-Đầu tư công bố đã nhận được sự ủng hộ của nhiều chuyên gia.

Lựa chọn bước đi phù hợp

Theo ông Đỗ Nhất Hoàng, Cục trưởng Cục Đầu tư Nước ngoài (Bộ Kế hoạch- Đầu tư) đã đến lúc Việt Nam cần có sự lựa chọn kỹ càng hơn, nhằm tăng chất lượng và tính bền vững của dòng vốn FDI. “Vấn đề chất lượng dự án, chất lượng dòng vốn FDI đã được đặt ra từ đầu. Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu, do đặc thù thiếu vốn đầu tư cho các ngành nghề, lĩnh vực, Việt Nam vẫn đẩy mạnh thu hút đầu tư vào mọi lĩnh vực với mọi quy mô”, ông Hoàng nói.

Một báo cáo của Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) mới đây cho rằng, Việt Nam cần gắn chiến lược thu hút với giám sát quá trình thực thi, hoạt động; đề ra các chính sách phù hợp để loại bỏ các dự án không mong muốn và khuyến khích các dự án cần thiết, chú trọng đến chất lượng, đề cao trách nhiệm xã hội của nhà đầu tư; có các chính sách khuyên khích FDI tạo nhiều việc làm, đầu tư vào các vùng nông thôn xa thành phố và các trung tâm công nghiệp lớn…

Việc thu hút vốn nhằm thúc đẩy sự phát triển kinh tế là cần thiết, tuy nhiên việc lựa chọn bước đi phù hợp với khả năng quản lý, giám sát, đánh giá lại cũng rất quan trọng. Theo ông Trần Kim Chung, một chuyên gia CIEM, xem xét các yếu tố của chất lượng đầu tư, có thể thấy đầu tư nước ngoài vào nước ta trong thời gian gần đây chưa đựng một số rủi ro. Đó là nguy cơ “thổi phồng” về vốn và lợi nhuận; nguy cơ yêu cầu quá lớn về nguồn cung cấp năng lượng, tài nguyên thiên nhiên, đất đai; nguy cơ gây ô nhiễm môi trường; nguy cơ không phù hợp với quy hoạch phát triển gây mất cân đối về cơ cấu trong quá trình phát triển lâu dài của đất nước; nguy cơ sử dụng công nghệ lạc hậu…

Trong khi đó, chuyên gia kinh tế Trần Du Lịch cho biết: “Nếu xét trên bình diện quốc gia và lợi ích quốc gia, FDI luôn là “nợ quốc gia”, chứ không đơn giản là tiền của nước ngoài đầu tư, mình không mất gì, như nhiều người đã quan niệm. Cần phải đánh giá cái giá phải trả cho việc thu hút dòng vốn này, mà mục tiêu quan trọng nhất là những lợi ích trực tiếp và lợi ích lan tỏa do doanh nghiệp FDI mang lại cho nền kinh tế”.

Mặt trái của việc thu hút vốn FDI là Việt Nam sẽ mất thị trường vào tay các doanh nghiệp nước ngoài, điều này sẽ gây nhiều khó khăn cho các doanh nghiệp trong nước vốn đã yếu về công nghệ, về vốn lại yếu cả về công tác tổ chức, quản lý. Nhiều chuyên gia cho rằng, mở cửa thị trường trong nước cho FDI Việt Nam sẽ đánh mất thị trường nhưng sẽ có công nghệ, và khi đã có công nghệ thì sẽ lấy lại thị trường. Phản đối quan điểm này, ông Lịch cho rằng, Chúng ta không được công nghệ mà đã mất thị trường. Tình trạng chuỷen giá để trốn thuế trong các doanh nghiệp FDI ngày càng tinh vi và nghiêm trọng. Điều này chúng ta biết đã lau nhưng không có biện pháp hạn chế.

Thay đổi cách tiếp cận

Những khiếm khuyết trong quy chế về thu hút vốn FDI cũng đang bộc lộ ngày càng nhiều. Trong giai đoạn mới, theo ông Đỗ Nhất Hoàng, chiến lược thu hút FDI cần có cách nhìn, cách tư duy mới để có những giải pháp hài hòa giữa yếu tố thúc đẩy tăng trưởng với xây dựng cơ cấu kinh tế hiện đại, chất lượng và phát triển bền vững.

Cùng quan điểm này, ông Trần Kim Chung đã nêu ra nhiều vấn đề cần được xử lý trong lĩnh vực FDI trong thời gian tới. Trước hết, đến nay vẫn có một số địa phương còn ham số lượng dự án, số lượng vốn cam kết, ham chấp nhận các dự án FDI có cam kết lớn, dù chưa chuẩn bị kỹ, cũng chưa làm rõ đầy đủ tính khả thi. Trong khi, sức hút của nền kinh tế Việt Nam đối với các nhà đầu tư nước ngoài dường như vẫn dựa vào những lợi thế tĩnh cách đây hơn 20 năm: lao động và tài nguyên rẻ; trong khi chưa tạo ra được lợi thế động như năng suất lao động, trình độ công nghệ.

Đáng lưu ý, các doanh nghiệp FDI có năng suất lao động và hiệu quả kinh doanh thấp. Trên 50% doanh nghiệp làm ăn thua lỗ liên tục nhưng xét chung thì hệ số sử dụng vốn của khu vực FDI lại khá cao. Điều này cho thấy thu lỗ phần lớn xảy ra tại các doanh nghiệp có quy mô nhỏ và lãi khá ở các ngành dầu khí và ô tô. Các doanh nghiệp có quy mô nhỏ thường là các doanh nghiệp dễ dàng dịch chuyển đầu tư sang nước khác khi các ưu đãi không còn. Đối tượng này cũng có nhiều khả năng thực hiện các thủ thuật dịch chuyển giá để tránh thuế thu nhập.

Nhìn vào thực tế các doanh nghiệp FDI Việt Nam, đa số các doanh nghiệp này đều không có sự vượt trội hơn hẳn so với các doanh nghiệp bản địa, bởi đa số các doanh nghiệp này đều là các công ty con thế hệ thứ hai hoặc thứ ba.của các công ty đa quốc gia. Cho đến nay chỉ có 4 công ty đa quốc gia đầu tư trực tiếp vào Việt Nam. Chính vì thế mong muốn được tiếp cận với công nghệ hiện đại của Việt Nam cũng đang gặp nhiều khó khăn.

Trong khi đó, ngành thu hút đầu tư chính vẫn là những ngành sử dụng nhiều lao động và tài nguyên. Những ưu đãi cho các ngành công nghệ cao, nông lâm ngư nghiệp, dường như không đủ thuyết phục các nhà đầu tư nước ngoài vào các lĩnh vực này.

Ông Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Trung ương cho rằng, trong chiến lược thu hút FDI sắp tới, thay vì đưa ra các ưu đãi, chúng ta phải tập trung giải quyết các vấn đề của môi trường đầu tư hiện nay, trong đó tập trung chuẩn bị các điều kiện cơ bản như hạ tầng, nguồn nhân lực, đội ngũ doanh nghiệp… Đội ngũ doanh nghiệp của Việt Nam đã sẵn sàng để lan tỏa từ hiệu ứng FDI hay chưa cũng là vấn đề quan trọng.

Đình Thanh