Sẽ nghiên cứu thêm về tác động của dự án thủy điện Xayabury

Vừa qua, Hội đồng Ủy hội sông Mê Công Quốc tế (MRC) đã kết luận cần có nghiên cứu thêm về việc phát triển và quản lý bền vững sông Mê Công bao gồm cả tác động của các dự án phát triển thủy điện trên dòng chính; đặc biệt là dự án thủy điện Xayaburi.

Trong Thông cáo báo chí của MRC, vấn đề được nhấn mạnh là “ Nghiên cứu thêm về tác động của đề án trên dòng chính sông Mê Công sẽ được tiến hành”. Các thành viên Hội đồng Ủy hội sông Mê Công Quốc tế, gồm các Bộ trưởng: Ngài Lim Kean Hor - Bộ trưởng Bộ Tài nguyên nước và Khí tượng của Campuchia; ngài Noulinh Sinbandhit - Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Lào, ngài Preecha Rengsomboonsuk - Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Thái Lan, và ngài Nguyễn Minh Quang - Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Việt Nam; đồng ý trên nguyên tắc sẽ tiếp cận Chính phủ Nhật Bản và các đối tác phát triển quốc tế khác để hỗ trợ tiến hành nghiên cứu.

Bước tiến mới

Thỏa thuận này được đưa ra sau khi có kết luận từ cuộc thảo luận của bốn Thủ tướng các quốc gia thành viên Ủy hội gồm: Campuchia, CHDCND Lào, Thái Lan và Việt Nam, tại Hội nghị thượng đỉnh Mê Công – Nhật Bản lần thứ ba diễn ra bên lề Hội nghị thượng đỉnh ASEAN lần thứ 19 tổ chức tại Bali, Indonesia trong tháng 11 năm 2011. Tại cuộc họp này tại Bali, bốn nguyên thủ quốc gia đã thảo luận về sự cần thiết phải tiến hành thêm nghiên cứu về sự phát triển và quản lý bền vững sông Mê Công và các nguồn tài nguyên của con sông này. Tại cuộc họp thường niên của Hội đồng ngày 8/12, bốn vị Bộ trưởng của 4 quốc gia đã đặc biệt nhấn mạnh lại kết luận này khi bàn về quá trình tham vấn trước cho đề án thủy điện Xayaburi cùng với các vấn đề quản lý và hành chính khác.

Ngài Lim Kean Hor, Chủ tịch Hội đồng Ủy hội Mê Công Quốc tế và Bộ trưởng Bộ Tài nguyên nước và Khí tượng của Campuchia nhận xét: “Kết quả ngày hôm nay cho thấy cam kết không ngừng của các Quốc gia thành viên hợp tác cùng nhau trong một tinh thần khu vực của Hiệp định Mê Công nhằm đem lại phát triển kinh tế mà không đánh đổi sự bền vững của sinh kế của người dân và của hệ sinh thái. Nghiên cứu thêm sẽ đưa ra một bức tranh đầy đủ hơn cho phép bốn quốc gia có thể thảo luận thêm về việc phát triển và quản lý các nguồn tài nguyên mà bốn nước cùng chia sẻ”.

Kết quả đã đạt được tại phiên họp này là một tiến bộ rõ rệt so với Phiên họp Đặc biệt của Ủy ban Liên hợp – thuộc MRC diễn ra ngày 19 tháng 4 năm 2011 tại Viên Chăn, CHDCND Lào. Tại phiên họp đó, các quốc gia thành viên không thể đạt được một thỏa thuận chung về việc nên tiến hành dự án thủy điện Xayaburi như thế nào vì vẫn còn các quan điểm khác biệt. Các thành viên Ủy ban Liên hợp khi đó đã thống nhất chuyển vấn đề lên cấp bộ trưởng hay Hội đồng của MRC để thảo luận.

Dự án đập thủy điện Xayabury – vấn đề của tiểu vùng

Hiệp định Mê Công 1995 thiết lập Quy chế về Thông báo, Tham vấn trước và Thỏa thuận (PNPCA), qua đó quy định rằng các Quốc gia Thành viên phải thông báo cho Ủy ban Liên hợp của Ủy hội trong trường hợp họ muốn tham gia vào bất cứ dự án phát triển hạ tầng lớn nào (ví dụ như các dự án thủy điện) trên dòng chính sông Mê Công hoặc trên các dòng nhánh, đặc biệt nếu các dự án này có thể có các tác động xuyên biên giới đáng kể tới người dân hay môi trường ở hạ lưu. Tháng 9 năm 2010, MRC đã nhận được thông báo chính thức từ Chính phủ CHDCND Lào về dự án đề xuất xây dựng đập thủy điện trên dòng chính sông Mê Công ở tỉnh Xayabury. Dự án Xayabouri trị giá 3,5 tỉ đô-la và có công suất 1.260 Megawatt, là một trong 10 dự án đập thủy điện trên dòng chính sông Mekong của Lào. Đập Xayaburi nằm cách Luang Prabang khoảng 150 km về phía hạ lưu, ở phía bắc CHDCND Lào. Đập này có công suất lắp đặt khoảng 1260 MW, dài 810 m và cao 32 m và có một khu vực hồ chứa rộng 49 km2 và dung tích chứa thực 225 triệu m3 . Mục tiêu chính của dự án đập Xayaburi là để tạo ra nguồn thu từ trao đổi ngoại tệ dùng cho phát triển kinh tế - xã hội của CHDCND Lào. Nhà phát triển là công ty Ch. Karnchang Public Co. Ltd. của Thái Lan đã thương lượng một hiệp định thuế quan EGAT trong tháng 7 năm 2010. Tổng cộng, Lào có kế hoạch xây 55 đập thủy điện trên con MeKong nhằm trở thành nhà cung cấp năng lượng cho các nước Châu Á, trong đó có Thái Lan và Việt Nam. Ủng hộ mạnh mẽ cho dự án xây dựng đập thủy điện Xayaburi là 2 nước: Lào – chủ đầu tư và Thái Lan – nước được hưởng lợi nhiều nhất về nguồn điện.

Hiệp định Mê Công 1995 thiết lập Quy chế về Thông báo, Tham vấn trước và Thỏa thuận (PNPCA), qua đó quy định rằng các Quốc gia Thành viên phải thông báo cho Ủy ban Liên hợp của Ủy hội trong trường hợp họ muốn tham gia vào bất cứ dự án phát triển hạ tầng lớn nào (ví dụ như các dự án thủy điện) trên dòng chính sông Mê Công hoặc trên các dòng nhánh, đặc biệt nếu các dự án này có thể có các tác động xuyên biên giới đáng kể tới người dân hay môi trường ở hạ lưu.

Kể từ khi được thông báo, các nước đã tiến hành các đợt tham vấn quốc gia với các bên liên quan bao gồm các cộng đồng có khả năng bị tác động để đánh giá các quan điểm và ý kiến của họ về dự án này. Ban Thư ký MRC cũng đã ủy thác cho một nhóm các chuyên gia môi trường rà soát các tài liệu dự án trong đó có báo cáo Đánh giá Tác động Môi trường do Chính phủ CHDCND Lào đệ trình.Tại Việt Nam, cộng đồng các nhà khoa học đã tích cực lên tiếng và đưa ra những phân tích khoa học về những tác động bất lợi do dự án ảnh hưởng tới môi trường của các nước hưởng lợi chung từ sông Mekong, gửi tới MRC. Bộ Khoa học công nghệ đã thiết lập đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước đánh gía tác động của hệ thống thủy điện ở thượng lưu sông Mekong đặc biệt là công trình Xayabury đến phát triển bền vững ở đồng bằng sông Cửu Long. Ủy ban sông Mekong của Việt Nam dự kiến từ 1/2012 thực hiện “Nghiên cứu đánh giá tác động của phát triển thủy điện dòng chính sông Mekong đến đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam”. Vấn đề cần đặt ra với Việt nam hiện nay là phải phối hợp chặt chẽ giữa các ngành, tập trung được các chuyên gia giỏi có kinh nghiệm kể cả chuyên gia quốc tế để kết quả nghiên cứu có đủ luận cứ cơ sở khoa học và độ tin cậy được các nước trong MRC thừa nhận khi làm đối chứng với các nghiên cứu của bạn đưa ra.

Quyết định ngày 8/12 của Hội đồng Ủy hội sông Mê Công Quốc tế là cơ hội để các nước thành viên có thời gian nghiên cứu và đưa ra những luận điểm khoa học nhằm giúp chính phủ Lào có những điều chỉnh phù hợp về dự án quan trọng đối với cả 4 nước tiểu vùng sông MeKong này.

Thanh Yên