Hoàn thiện khung pháp lý thương mại điện tử, tăng “lá chắn” chống gian lận số

Gian lận thương mại trên không gian mạng đang trở thành thách thức lớn, đặt ra yêu cầu hoàn thiện thể chế và tăng cường quản lý trong bối cảnh kinh tế số phát triển nhanh. Việc Quốc hội thông qua Luật Thương mại điện tử ngày 10/12/2025 là một bước đi chiến lược, ghi nhận thực tiễn phát triển thương mại số, đồng thời tăng cường phòng, chống gian lận và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, thúc đẩy môi trường đầu tư, kinh doanh của cộng đồng doanh nghiệp.

Tăng trưởng nhanh nhưng vi phạm cũng lớn

Theo ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, thương mại điện tử và các hoạt động kinh doanh trên không gian mạng đã và đang trở thành một động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Theo báo cáo của Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), năm 2024 thương mại điện tử vẫn tiếp tục giữ tốc độ tăng trưởng gần gấp 3 lần so với tốc độ tăng trưởng của thương mại truyền thống trên toàn cầu, đóng góp khoảng 20% vào tổng doanh thu hàng hóa, dịch vụ bán lẻ vào năm 2024. Đông Nam Á tiếp tục là khu vực có tốc độ tăng trưởng thương mại điện tử và kinh tế số cao nhất thế giới. Trong đó, thương mại điện tử Việt Nam tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng ấn tượng, đạt mức 18 - 25% mỗi năm. Chỉ tính riêng 9 tháng đầu năm 2025, doanh số thương mại điện tử trong nước đã đạt 305,9 nghìn tỉ đồng, tăng 34,35% so với cùng kỳ năm 2024. Chính sự tăng trưởng bứt phá của thương mại điện tử đã góp phần đưa Việt Nam trở thành một trong những thị trường tiềm năng nhất khu vực ASEAN.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nhanh chóng đó, tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại, kinh doanh hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng trên không gian mạng đang diễn biến ngày càng phức tạp, ảnh hưởng không nhỏ đến sức khỏe, thậm chí tính mạng của người tiêu dùng, ảnh hưởng đến doanh nghiệp làm ăn chân chính, khiến người tiêu dùng hoang mang lo lắng.

Theo thống kê của Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 quốc gia), thời gian gần đây, tình hình tội phạm và vi phạm pháp luật liên quan đến buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả tiếp tục diễn biến phức tạp tại nhiều tỉnh, thành phố lớn trên cả nước như Hà Nội, Hải Phòng, Hưng Yên, Bắc Ninh, TP.HCM, Đồng Nai…

Các hành vi vi phạm trải rộng từ sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, kinh doanh hàng hết hạn sử dụng hoặc không rõ nguồn gốc đến tiêu thụ hàng nhập lậu, hàng không có hóa đơn chứng từ gây nhiều khó khăn cho lực lượng chức năng.

Cũng theo ghi nhận từ Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, chỉ riêng quý III/2025, các đơn vị, địa phương đã phát hiện, bắt giữ và xử lý hơn 31.000 vụ việc liên quan đến buôn lậu và gian lận thương mại. Số tiền thu nộp ngân sách nhà nước vượt 3.600 tỷ đồng. Lực lượng chức năng đã khởi tố 462 vụ án hình sự với 915 đối tượng, phản ánh mức độ gia tăng cả về quy mô lẫn tính chất tinh vi của các hành vi vi phạm.

Quy định và kiểm soát chặt chẽ hơn

Theo bà Lê Thị Hà, Trưởng phòng Quản lý hoạt động thương mại điện tử (Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Bộ Công Thương), hiện nay đối với quy định về xác thực danh tính người bán, Luật Thương mại điện tử đã quy định rất chặt chẽ. Theo đó, toàn bộ người bán đều phải có mã số thuế gắn với việc xác thực danh tính điện tử. Việc xác thực danh tính điện tử này phải gắn với một mã số thuế và một tài khoản của người bán trên nền tảng. Người bán không thể sử dụng tài khoản thanh toán của người khác, mà chỉ được sử dụng tài khoản chính chủ trên nền tảng đó. Như vậy, việc truy vết sẽ trở nên dễ dàng hơn. Đây là một quy định rất chặt chẽ và là điểm tiến bộ quan trọng.

Đặc biệt, Luật Thương mại điện tử có quy định, thông tin sản phẩm được đăng tải trên nền tảng khác với hàng hóa mà người mua thực tế nhận được, thì chủ sàn phải chịu trách nhiệm trực tiếp tiếp nhận lại hàng hóa có lỗi đó. Trách nhiệm này đã được tăng cường hơn rất nhiều so với các quy định tại nghị định hiện hành và nghị định ban hành trước đây. Tuy nhiên, trong quá trình đối soát, kiểm tra, vẫn còn tồn tại những khó khăn. Theo quy định hiện hành, toàn bộ người bán khi đăng sản phẩm đều phải cung cấp giấy tờ chứng minh nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa, cũng như giấy tờ công bố chất lượng sản phẩm. Nhưng trên thực tế, việc đối soát các chứng từ mà người bán cung cấp cho chủ quản nền tảng vẫn là vấn đề lớn, bởi hành vi làm giả, làm nhái chính các chứng từ đó cũng diễn ra khá phổ biến.

Theo bà Hà, Cục đã có những đề xuất nhất định đối với các cơ quan quản lý liên quan, đặc biệt là các cơ quan trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, y tế, dược phẩm, nhằm tiến tới công khai các cơ sở dữ liệu và thậm chí có thể kết nối các cơ sở dữ liệu này với hệ thống cơ sở dữ liệu dùng chung trong thương mại điện tử. Khi đó, chính các chủ quản nền tảng có thể thực hiện việc đối soát dữ liệu một cách hiệu quả hơn.

Bà Hà cũng cho biết, về bản chất, hoạt động đăng bán hàng hóa trên môi trường trực tuyến chủ yếu dựa trên thông tin sản phẩm. Tuy nhiên, đối với hàng hóa thực tế phía sau, hoàn toàn có thể xử lý thông qua việc kết nối và kiểm soát trên môi trường số.

Trong Luật Thương mại điện tử cũng yêu cầu bắt buộc là toàn bộ các chủ quản nền tảng, bao gồm cả nền tảng kinh doanh trực tiếp, nền tảng trung gian, kể cả mạng xã hội và sàn thương mại điện tử đều phải thực hiện kiểm duyệt thông tin ngay từ đầu, trước khi toàn bộ thông tin được đăng tải, đặc biệt là đối với các sản phẩm có nguy cơ vi phạm, hàng giả, hàng nhái.

Trong thời gian qua, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số đã thực hiện tháo gỡ rất nhiều sản phẩm vi phạm. Chỉ trong năm 2025, Cục đã gỡ bỏ hơn 47.000 thông tin liên quan đến các sản phẩm, hàng hóa được xác định là hàng giả, hàng nhái, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc có dấu hiệu vi phạm. Trước đây, con số này chưa từng vượt quá 10.000 thông tin. Vì vậy, năm 2025 có thể coi là mức rất cao.

 “Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc tháo gỡ sản phẩm thường mang tính lặp lại: hôm nay gỡ một sản phẩm, ngày mai những sản phẩm tương tự lại xuất hiện trở lại. Đặc biệt, đối với các nền tảng mạng xã hội, nhất là mạng xã hội xuyên biên giới, công tác tháo gỡ hàng hóa vi phạm càng gặp nhiều khó khăn hơn”, bà Hà chia sẻ.

 Luật Thương mại điện tử hiện hành đã có những quy định khá đặc thù đối với hoạt động thương mại điện tử có yếu tố nước ngoài. Cụ thể, đối với các nền tảng mạng xã hội có yếu tố nước ngoài, nhưng có sử dụng tiếng Việt (có tên miền “.vn”) hoặc phát sinh trên 100 giao dịch với người tiêu dùng Việt Nam, thì phải thực hiện các quy định đặc thù, bao gồm yêu cầu thành lập pháp nhân tại Việt Nam.

Trường hợp không thành lập pháp nhân tại Việt Nam, khi có cam kết hoạt động, các nền tảng này bắt buộc phải thực hiện ký quỹ tại Việt Nam thông qua ngân hàng thương mại. Đây là một cơ chế quan trọng, nhằm bảo đảm rằng khi phát sinh các biện pháp xử phạt hành chính hoặc yêu cầu tháo gỡ vi phạm, các nền tảng có yếu tố nước ngoài cũng phải thực hiện nghĩa vụ tương đương như các nền tảng trong nước.

Quỳnh Chi (Vietnam Business Forum)