Công nghệ cao và đổi mới sáng tạo: Cú hích từ chính sách

Công nghệ cao và đổi mới sáng tạo đang trở thành động lực then chốt quyết định năng lực cạnh tranh và vị thế của mỗi quốc gia. Với Việt Nam, quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo chiều sâu, dựa trên khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo, không chỉ là yêu cầu khách quan mà đã được xác lập rõ ràng trong các định hướng, chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước. Chính sách đang tạo “cú hích” quan trọng, song việc hiện thực hóa mục tiêu này vẫn đặt ra nhiều thách thức cần được giải quyết đồng bộ.

Trong nhiều năm qua, phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã được xác định là quốc sách hàng đầu. Tinh thần này tiếp tục được nhấn mạnh trong các văn kiện chiến lược, đặc biệt là Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, ban hành cuối năm 2024 và được triển khai mạnh mẽ trong suốt năm 2025. Theo đó, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không còn là lĩnh vực hỗ trợ, mà trở thành nền tảng cho tăng trưởng nhanh và bền vững, gắn chặt với mục tiêu xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.

Chính sách mở đường cho công nghệ cao và đổi mới sáng tạo

Thực tiễn cho thấy, khung khổ chính sách đang ngày càng hoàn thiện theo hướng tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa công nghệ cao. Phát biểu tại lễ khai mạc Techfest Vietnam 2025, tổ chức tại Hà Nội tháng 12/2025, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính khẳng định đổi mới sáng tạo không còn là khẩu hiệu, mà phải trở thành văn hóa lan tỏa trong toàn xã hội, từ cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp đến các viện nghiên cứu, trường đại học. Thủ tướng nhấn mạnh, Việt Nam đang hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ngày càng năng động với gần 4.000 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, trong đó đã xuất hiện các doanh nghiệp công nghệ đạt tầm khu vực và quốc tế, phản ánh sự chuyển biến rõ nét về chất trong nền kinh tế.

Thủ tướng Phạm Minh Chính chỉ rõ rằng phát triển năng lực công nghệ trong nước là con đường tất yếu để Việt Nam xây dựng nền kinh tế tự chủ gắn với hội nhập sâu rộng. Theo đó, chính sách cần đóng vai trò “bà đỡ”, tháo gỡ rào cản thể chế, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu phát triển, đồng thời kết nối hiệu quả giữa Nhà nước, nhà khoa học và khu vực tư nhân.

Các chuyên gia kinh tế nhận định định hướng chính sách về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam trong những năm gần đây ngày càng tiệm cận với thông lệ quốc tế. Tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026 của Bộ Khoa học và Công nghệ, diễn ra vào tháng 12/2025, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã trở thành “động lực trung tâm” cho tăng trưởng kinh tế – xã hội. Theo Bộ trưởng, việc ưu tiên nguồn lực đầu tư, hoàn thiện cơ chế tài chính và thiết kế các chương trình quốc gia về công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số theo hướng gắn với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp là điều kiện then chốt để chính sách đi vào cuộc sống và tạo ra hiệu quả thực chất.

Những điểm nghẽn cần tháo gỡ

Từ thực tiễn triển khai cho thấy, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở khâu tổ chức thực hiện. Năng lực hấp thụ và làm chủ công nghệ của phần lớn doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, còn hạn chế, trong khi cơ chế chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước và khu vực tư nhân chưa đủ mạnh để khuyến khích đầu tư dài hạn cho nghiên cứu và đổi mới. Bên cạnh đó, mối liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp vẫn thiếu chiều sâu, khiến nhiều kết quả nghiên cứu khó đi vào sản xuất, kinh doanh. Thị trường khoa học và công nghệ phát triển chậm, hoạt động chuyển giao và thương mại hóa công nghệ chưa thông suốt cũng đang làm giảm động lực đổi mới sáng tạo, nhất là trong các lĩnh vực công nghệ cao đòi hỏi vốn lớn và thời gian đầu tư dài hạn.

Từ phía doanh nghiệp, tiếng nói thực tiễn cho thấy yêu cầu đổi mới sáng tạo đang trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Phát biểu tại một sự kiện chuyên đề về doanh nghiệp công nghệ số diễn ra tại Hà Nội vào cuối năm 2025, ông Trương Gia Bình, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn FPT, nhấn mạnh rằng đổi mới sáng tạo và làm chủ công nghệ lõi là điều kiện sống còn để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Theo ông, nếu chỉ dừng ở gia công, lắp ráp, doanh nghiệp khó có thể nâng cao giá trị gia tăng, trong khi đầu tư cho nghiên cứu phát triển và công nghệ nền tảng mới là con đường tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững.

Để công nghệ cao và đổi mới sáng tạo thực sự trở thành động lực tăng trưởng, các chuyên gia cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng khuyến khích chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu và đổi mới. Nhà nước cần mạnh dạn áp dụng cơ chế đặt hàng, khoán sản phẩm cuối cùng đối với các nhiệm vụ khoa học – công nghệ, thay vì quản lý nặng về thủ tục hành chính.

Bên cạnh đó, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao được xem là yếu tố then chốt. Đầu tư cho giáo dục STEM, thu hút chuyên gia giỏi trong và ngoài nước, cũng như tạo điều kiện để đội ngũ trí thức tham gia sâu hơn vào các dự án công nghệ cao của doanh nghiệp là giải pháp mang tính nền tảng.

Về phía doanh nghiệp, cần chủ động hơn trong việc liên kết với viện nghiên cứu, trường đại học và các trung tâm đổi mới sáng tạo, coi đây là một phần trong chiến lược phát triển dài hạn. Khi chính sách đã mở đường, sự chủ động và quyết tâm của khu vực tư nhân sẽ quyết định mức độ thành công của tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế dựa trên công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Trong bối cảnh Việt Nam đã bước sang giai đoạn phát triển mới, công nghệ cao và đổi mới sáng tạo không chỉ là lựa chọn chiến lược, mà là yêu cầu tất yếu. Khi chính sách tiếp tục được hoàn thiện và triển khai hiệu quả, “cú hích” từ thể chế hoàn toàn có thể tạo ra lực đẩy đủ mạnh để nền kinh tế bứt phá, nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng và vị thế của Việt Nam trên bản đồ kinh tế toàn cầu.

Giang Tú (Vietnam Business Forum)