Trong dược liệu học, tinh dầu là tập hợp các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi có hoạt tính sinh học. Từ lâu, y học cổ truyền đã dùng chúng trong các phương thức chăm sóc sức khỏe như xông hơi, xoa bóp và liệu pháp hương thơm. Tại Nam dược Đại Phú An, những cây thuốc quen thuộc trong dân gian được chưng cất thành tinh dầu dựa trên kinh nghiệm bài thuốc Nam gia truyền của dòng họ Đỗ. Quá trình này không chỉ giữ lại hương thơm của cây cỏ mà còn chắt lọc phần tinh túy nhất của dược liệu - một công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn và hiểu biết sâu về cây thuốc. Giá trị của những giọt tinh dầu ấy không nằm ở sự phô bày, mà ở cảm nhận lặng lẽ, bền bỉ theo thời gian.

Tinh dầu sả chanh là một trong 3 sản phẩm của Công ty Cổ phần Nam dược Đại Phú An được đề xuất xét công nhận đạt chuẩn OCOP 5 sao1.

Khi tinh dầu là “linh hồn” của cây thuốc

Trong thực vật học, tinh dầu là những hợp chất thơm dễ bay hơi được hình thành ở nhiều bộ phận của cây như lá, hoa, vỏ, thân hoặc rễ. Chúng tích lũy trong các tuyến tiết nhỏ của mô thực vật và chính là nguồn tạo nên mùi hương đặc trưng của nhiều loài thảo mộc.

Với cây cối, tinh dầu hoạt động như một cơ chế bảo vệ tự nhiên: giúp hạn chế vi sinh vật gây bệnh, xua đuổi côn trùng và thích nghi với môi trường. Trong đời sống thường ngày, chúng ta cũng dễ nhận ra điều này: bụi sả trồng quanh nhà thường ít muỗi hơn, lá trầu không có mùi nồng đặc trưng, còn bạc hà chỉ cần vò nhẹ đã tỏa ra hương mát.

Thành phần của tinh dầu thường chứa nhiều nhóm hợp chất sinh học như terpen, aldehyde, ester hay phenol – những phân tử dễ khuếch tán trong không khí và có thể tác động đến cơ thể qua hô hấp, tiếp xúc da hoặc liệu pháp hương thơm. Vì vậy, trong nhiều nền y học cổ truyền, tinh dầu thường được xem là phần “tinh túy” của cây thuốc – nơi tập trung những hoạt chất quan trọng nhất của dược liệu. Ở Việt Nam, việc sử dụng tinh chất thảo dược đã có từ lâu. Những cây quen thuộc như trầu không, ngải cứu, gừng, sả hay bạc hà thường được dùng để xông hơi giải cảm, xoa bóp giảm đau hoặc sát khuẩn.

Ngày nay, cùng với xu hướng sử dụng sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên, thị trường tinh dầu từ thảo dược bản địa như quế, sả, tràm, bạc hà hay khuynh diệp ngày càng phát triển. Trong dòng chảy đó, một số cơ sở sản xuất lựa chọn hướng đi gắn với dược liệu truyền thống và kinh nghiệm của người làm thuốc Nam, thay vì chỉ khai thác mùi hương đơn thuần.

Tinh dầu thực vật của Nam dược Đại Phú An được hình thành từ cách tiếp cận ấy. Những cây thuốc quen thuộc như quế, sả chanh, trầu không hay bạc hà được chọn làm nguyên liệu chưng cất, dựa trên kinh nghiệm sử dụng dược liệu trong các bài thuốc Nam gia truyền của dòng họ Đỗ. Nhờ vậy, mỗi giọt tinh dầu không chỉ mang mùi hương của thảo mộc, mà còn là cách chắt lọc phần tinh chất của cây thuốc trong chăm sóc sức khỏe.

Công ty cổ phần Nam dược Đại Phú An được bình chọn là doanh nghiệp kinh doanh sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi tiêu biểu năm 2025

Từ nghiên cứu dược liệu đến sản phẩm tinh dầu

Với lương y Đỗ Đức Tĩnh, việc nghiên cứu cây thuốc bắt đầu từ truyền thống gia đình. Sinh ra trong dòng họ nhiều đời làm thuốc Nam, ông sớm theo cha và ông đi tìm dược liệu, học cách nhận biết cây thuốc, thời điểm thu hái, cũng như cách phơi sấy và bào chế.

Bên cạnh kinh nghiệm gia truyền, ông dành thời gian tìm hiểu sâu hơn về dược liệu học và các phương pháp chế biến thảo dược. Theo quan sát của ông, trong nhiều cây thuốc, tinh dầu chính là phần tập trung nhiều hoạt chất sinh học quan trọng nhất. “Trong cây thuốc, tinh dầu là phần tinh nhất. Khi chưng cất, điều quan trọng là giữ được hoạt chất tự nhiên của dược liệu, chứ không chỉ là mùi thơm”- ông chia sẻ.

Các sản phẩm OCOP của Công ty cổ phần Nam dược Đại Phú An sử dụng chủ yếu từ nông sản sạch tại địa phương

Từ những tìm tòi đó, giai đoạn 2007–2009 ông bắt đầu thử nghiệm chưng cất tinh dầu từ các cây quen thuộc như quế, sả chanh, bạc hà hay trầu không ở quy mô gia đình. Sau nhiều lần điều chỉnh phương pháp và lựa chọn nguyên liệu, những mẻ tinh dầu đầu tiên dần cho kết quả ổn định. Ban đầu, tinh dầu chủ yếu được dùng kèm trong các bài thuốc hoặc gửi tặng người quen, bệnh nhân. Từ những phản hồi giản dị như mùi hương tự nhiên, dễ dùng để xông hay xoa bóp, sản phẩm dần được nhiều người biết đến như một cách khai thác phần tinh chất của cây thuốc trong đời sống.

Năm 2015, Công ty cổ phần Nam dược Đại Phú An được thành lập, đánh dấu bước chuyển từ nhà thuốc gia truyền sang phát triển các sản phẩm dược liệu theo hướng sản xuất và thương mại hóa. Hiện nay, doanh nghiệp phát triển 13 dòng tinh dầu thực vật từ các dược liệu quen thuộc như quế, sả chanh, bạc hà, trầu không hay ngải cứu, được sử dụng cho xông hơi thảo dược, khuếch tán hương và xoa bóp thư giãn.

Các sản phẩm đã tham gia chương trình Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) và được công nhận 3–4 sao cấp tỉnh; đến cuối 2025, một số dòng tinh dầu được nâng hạng OCOP 5 sao – mức đánh giá cao nhất của chương trình. Với sản phẩm tinh dầu thảo dược, điều này phản ánh quá trình chuẩn hóa tương đối toàn diện: từ vùng nguyên liệu, quy trình chưng cất đến kiểm soát chất lượng và xây dựng thương hiệu.

Theo doanh nghiệp, sản phẩm hiện được phân phối qua hệ thống đại lý và các kênh trực tuyến, phục vụ hàng chục nghìn khách hàng mỗi năm. Tuy vậy, với những người làm nghề dược liệu, giá trị của tinh dầu không nằm ở số lượng chai bán ra, mà ở khả năng giữ được mùi hương tự nhiên và phần hoạt chất của cây thuốc. “Chưng cất tinh dầu không chỉ là đun nấu nguyên liệu. Nếu không hiểu cây thuốc thì rất khó giữ được phần tinh nhất của nó,” lương y Đỗ Đức Tĩnh chia sẻ.

Tinh dầu thực vật Đại Phú An có mặt tại Hội chợ mùa Thu năm 2025 - Triển lãm Quốc gia

Từ giọt tinh dầu đến mô hình kinh tế dược liệu

Song song với phát triển sản phẩm, Nam dược Đại Phú An từng bước xây dựng vùng nguyên liệu và liên kết với người dân trồng dược liệu. Tổng diện tích trồng và liên kết hiện đạt hàng trăm hecta, trong đó quế, sả chanh cùng nhiều cây thuốc bản địa là nguồn nguyên liệu chính cho sản xuất tinh dầu.

Theo lương y Đỗ Đức Tĩnh, việc phát triển sản phẩm từ dược liệu cũng là cách để gìn giữ tri thức thuốc Nam. “Nếu bài thuốc chỉ nằm trong trí nhớ của vài người, theo thời gian chúng sẽ mai một. Khi được nghiên cứu và phát triển thành sản phẩm, tri thức ấy mới có cơ hội được lưu giữ và tiếp tục đi xa” - ông cho biết.

Từ nền tảng đó, doanh nghiệp hướng tới xây dựng hệ sinh thái dược liệu kết hợp giữa sản xuất, trải nghiệm và bảo tồn tri thức y học cổ truyền. Trong kế hoạch có khu trải nghiệm dược liệu để du khách tìm hiểu quy trình chế biến cây thuốc, cùng dự án khu bảo tồn y học cổ truyền dự kiến khánh thành năm 2026 với khoảng 3.000 hiện vật. Cùng thời điểm, một hầm rượu thuốc quy mô khoảng 21.000 lít cũng đang được hoàn thiện để phục vụ nghiên cứu, trưng bày và trải nghiệm dược liệu.

Ở góc độ rộng hơn, mô hình của Nam dược Đại Phú An cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý: kết hợp tri thức thuốc Nam gia truyền với kinh tế dược liệu hiện đại. Trong đó, cây thuốc bản địa không chỉ dừng ở dạng nguyên liệu thô mà được chế biến sâu thành các sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn.

Từ những giọt tinh dầu nhỏ, một chuỗi giá trị dược liệu đang dần hình thành – nơi cây thuốc vừa gắn với tri thức y học cổ truyền và trở thành nguồn tài nguyên sinh học có thể tạo ra giá trị kinh tế bền vững cho cộng đồng trong tương lai. 

Lương y Đỗ Đức Tĩnh là đời thứ 6 của dòng dòng họ Đỗ (Ninh Bình) với những bài thuốc Nam nổi tiếng .png

Nguồn: Vietnam Business Forum