Ổn định ngắn hạn, bền vững dài hạn - Bài toán năng lượng của Việt Nam

Chính phủ Việt Nam đã phản ứng nhanh chóng với gián đoạn nguồn cung năng lượng bằng các biện pháp tài khóa có thời hạn, kết hợp điều hành giá và bảo đảm nguồn cung. Các giải pháp này góp phần ổn định vĩ mô trong ngắn hạn. Tuy nhiên, về dài hạn, việc nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, đa dạng hóa nguồn cung và chuyển dịch sang năng lượng sạch sẽ đóng vai trò quan trọng để giảm tác động từ các cú sốc bên ngoài. Xoay quanh chủ đề này, ông Shantanu Chakraborty- Giám đốc quốc gia ADB tại Việt Nam đã có những chia sẻ với phóng viên.

Ông đánh gía thế nào về triển vọng phát triển kinh tế của Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh biến động khó lường trên thế giới và việc gián đoạn nguồn cung năng lượng?

Theo kịch bản ổn định sớm, chúng tôi dự báo mức tăng trưởng của Việt Nam thuộc hàng cao nhất Đông Nam Á, cho thấy khả năng phục hồi của nền kinh tế trước những thách thức chung mà chúng ta đang thấy. Những dự báo này được củng cố bởi các nền tảng kinh tế rất vững chắc, sự thúc đẩy mạnh mẽ trong đầu tư công và các hành động định hướng xuất khẩu mạnh mẽ mà Việt Nam đã thực hiện trong năm qua.

Nhưng để có thể duy trì mức tăng trưởng cao và bền bỉ này, Việt Nam cần tập trung vào việc nâng cao năng suất và hiệu quả sản xuất. Củng cố thị trường tài chính và thị trường vốn để đảm bảo các nhà đầu tư có thể tiếp cận nguồn vốn dài hạn. Và điều quan trọng nhất – vốn đã bộc lộ rõ bởi cuộc khủng hoảng gần đây – là tập trung vào an ninh năng lượng và chuyển đổi sang năng lượng xanh, năng lượng sạch, nguồn năng lượng nội địa để giảm bớt cú sốc từ bất kỳ tác động ngoại lai nào trong tương lai. Vì vậy, việc cải cách trong ba lĩnh vực này là vô cùng quan trọng.

Việt Nam đã hội nhập rất tốt vào chuỗi giá trị toàn cầu. Trong nhiều thập kỷ qua, Việt Namđã  xây dựng nền tảng sản xuất mạnh mẽ, thúc đẩy xuất khẩu và đó là điều đã thu hút FDI. Tuy nhiên, giá trị gia tăng cốt yếu của Việt Nam cần được cải thiện hơn. Lợi thế mà Việt Nam cung cấp về mặt chi phí nhân công thấp không phải là một lợi thế bền vững lâu dài. Và chúng ta đang thấy điều đó qua mức độ giá trị gia tăng thấp trong khu vực nội địa. Vì vậy, cần đảm bảo giá trị gia tăng của Việt Nam trong chuỗi cung ứng phải tăng lên, tiến cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu

Theo ông, để nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu, trong ngắn hạn và dài hạn Việt Nam cần phải làm gì?

Để làm được điều đó, cần bốn yếu tố then chốt. Thứ nhất, là một môi trường tạo thuận lợi cho kinh doanh mạnh mẽ hơn, sự minh bạch trong việc thực hiện kinh doanh để thu hút các nhà đầu tư chất lượng. Thứ hai, là tiếp cận vốn, đặc biệt là nguồn vốn dài hạn, cần tập trung thúc đẩy thị trường vốn, cả cổ phiếu và trái phiếu, qua việc cải cách quy định cho thuận lợi hơn. Thứ ba, nâng cao chất lượng cơ sở hạ tầng chất lượng. Rất nhiều cải thiện đã được thực hiện thông qua đầu tư công và thông qua sự tham gia của khu vực tư nhân để nâng cao chất lượng cơ sở hạ tầng, nhưng cần đẩy mạnh hơn nữa bởi đó sẽ là yếu tố quyết định then chốt để tiếp tục thu hút đầu tư vào chuỗi cung ứng tại Việt Nam. Và cuối cùng, là sự sẵn có của lao động có kỹ năng, điều cực kỳ quan trọng khi Việt Nam cố gắng nâng cao tỷ trọng trong chuỗi giá trị. Đặc biệt là khi Chính phủ đang tập trung rất nhiều vào việc chuyển hướng sang AI, Fintech và tăng trưởng xanh.

Trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông gây rủi ro cho cơ sở hạ tầng, du lịch và bất động sản, có thông tin một số dòng vốn đang dịch chuyển sang châu Á. Liệu Việt Nam có khả năng đón nhận dòng vốn này không? Và ADB có kế hoạch hoặc  hỗ trợ cụ thể nào để giúp Việt Nam đạt được các mục tiêu  tăng trưởng kinh tế 2 con số trong ngắn hạn và dài hạn?

Về dịch chuyển dòng vốn, các nhà đầu tư luôn tìm kiếm sự ổn định, sự chắc chắn và tỷ suất lợi nhuận hấp dẫn tương xứng với rủi ro. Việt Nam hoàn toàn có tiềm năng trở thành điểm đến thay thế nhờ các lợi thế cốt lõi: đó là sự ổn định về chính trị, cùng với các yếu tố nền tảng về nhân lực và cơ sở hạ tầng, hoàn toàn có vị thế tốt để đón nhận những dòng vốn đang tìm kiếm sự thay thế từ các khu vực bất ổn khác. Tuy nhiên, để thực sự thúc đẩy điều này, Việt Nam cần đảm bảo một hệ sinh thái kinh doanh minh bạch và có tính dự báo cao. Điều này bao gồm việc cải thiện các quy định, phát triển thị trường vốn trong nước để cung cấp nguồn tài chính dài hạn và đảm bảo các cơ chế bảo vệ nhà đầu tư quốc tế thực sự mạnh mẽ.

Về sự hỗ trợ của ADB cho Chính phủ mới và các mục tiêu tăng trưởng đầy tham vọng, tôi muốn nhấn mạnh rằng ADB đã là đối tác của Việt Nam trong hơn 30 năm qua, kể từ năm 1966. Chúng tôi đã giải ngân khoảng 20 tỷ đô la cho hơn 500 dự án. ADB sẵn sàng hỗ trợ Việt Nam không chỉ thông qua các khoản vay ưu đãi (ODA) hay các khoản vay thông thường, mà còn qua hỗ trợ kỹ thuật, tư vấn chính sách và thúc đẩy khu vực tư nhân thông qua các dự án hợp tác công tư (PPP). ADB sẽ đồng hành cùng Việt Nam để hiện thực hóa các mục tiêu ngắn hạn như tăng trưởng GDP hai chữ số, cũng như các mục tiêu dài hạn như đạt Net Zero vào năm 2050 và trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045. Chúng tôi cũng rất chú trọng vào các sáng kiến khu vực như lưới điện ASEAN, nơi Việt Nam đóng vai trò mắt xích then chốt.

Việt Nam đang tập trung thực hiện các bước để chuyển đổi sang chế độ tăng trưởng xanh và bền vững. Theo ông, Việt Nam cần làm gì để thúc đẩy quá trình này được thuận lợi?

Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong tiến trình chuyển đổi năng lượng của Đông Nam Á. ADB đã xác định tăng trưởng xanh là một trong những trụ cột chính trong chiến lược đối tác quốc gia với Việt Nam từ năm 2023.

Các tham vọng mạnh mẽ đã được đưa ra để đạt được Net Zero vào năm 2050 và Việt Nam đã ký kết JETP (Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Công bằng) – điều đang diễn ra tốt đẹp và có những dấu hiệu thành công sớm ở một số dự án khả thi về mặt tài chính. Trên thực tế, nhiều nhà đầu tư tư nhân và cả các doanh nghiệp nhà nước đang rất quan tâm đến chuyển sang năng lượng xanh, nhưng các bên cho vay ( như ADB hoặc khu vực tư nhân) khi nhìn vào các dự án, trọng tâm hàng đầu là tính khả thi về mặt tài chính. Vì vậy, để thúc đẩy tăng trưởng xanh, Việt Nam cần nhấn mạnh nhiều hơn nữa vào vấn đề này.

Từ góc độ của ADB, chúng tôi cam kết chặt chẽ hỗ trợ Việt Nam đạt được mục tiêu trên. ADB đã công bố gói hỗ trợ 10 tỷ đô la cho lưới điện ASEAN, đây là một sáng kiến toàn ASEAN nhằm phát triển năng lượng tái tạo cũng như các dự án truyền tải và phân phối trong khu vực. Nó có thể được sử dụng theo nhiều cách dưới sự bảo trợ của APG (Lưới điện ASEAN). Và Việt Nam, với tư cách là một thành viên quan trọng của ASEAN, cũng sẽ được hưởng lợi từ sáng kiến đó của ADB.

Tuy nhiên, một trong những rào cản chính mà Việt Nam đang phải đối mặt là sự thiếu chắc chắn về chính sách, quy định và tình trạng thiếu hụt về cơ sở hạ tầng, tài chính. Ví dụ, năng lượng tái tạo ở khu vực phía Nam đòi hỏi mạng lưới truyền tải và phân phối rất mạnh mẽ để có thể chuyển tải lượng điện năng đó đến các trung tâm phụ tải ở miền Bắc. Vì vậy,  cần xây dưng cơ sở hạ tầng truyền tải chất lượng để có thể làm được điều đó.

Đáng chú ý, việc áp dụng các công nghệ sạch còn rất chậm. Chúng ta đã thấy một làn sóng đầu tư dồn dập trong thời kỳ Quy hoạch điện VII, khi rất nhiều năng lượng tái tạo bao gồm cả điện mặt trời, điện gió và điện mặt trời nổi – ADB cũng đã tài trợ khá nhiều cho các dự án đó. Tuy nhiên cho đến nay, làn sóng đó dường như đã chậm lại và Việt Nam “cần làm mới” lại các khoản đầu tư vào lĩnh vực năng lượng sạch.

Để đẩy nhanh tiến trình chuyển đổi hướng tới tăng trưởng xanh và cũng để giữ cho nó có mức giá phải chăng hơn, Việt Nam cần một kế hoạch mạnh mẽ hơn và một môi trường quản lý dễ dự báo hơn. Cần huy động đầu tư tư nhân nhiều hơn, điều này sẽ luôn đóng vai trò quan trọng vì Chính phủ có rất nhiều nhu cầu khác.

VIệt Nam cần đa dạng hóa các nguồn năng lượng và nâng cao hiệu suất cao hơn. Cả hai nguồn tạo năng lượng đều nên được đa dạng hóa ngoài các nguồn thông thường, tập trung nhiều hơn vào điện gió ngoài khơi và các hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin, những thứ có thể bổ sung cho các nguồn năng lượng tái tạo hiện có và làm cho lưới điện thông minh hơn.

Lan Anh (Vietnam Business Forum)