Đổi mới để tồn tại và phát triển

Báo chí Việt Nam không nằm ngoài xu hướng của báo chí toàn cầu, đối diện với những khó khăn và nhu cầu cải tổ hoạt động thích ứng đòi hỏi của thời đại.

Sức ép

Đầu thế kỷ 21 với sự phát triển của mạng internet và các thiết bị có khả năng hoạt động trên internet như máy tính, điện thoại,…các phương tiện truyền thông trực tuyến, các tờ báo điện tử đã có sự phát triển đáng kinh ngạc, đang chia sẻ một lượng lớn độc giả và doanh số quảng cáo từ báo chí truyền thống. Một số tờ báo có lịch sử hàng trăm năm ở các nước phát triển buộc phải đóng cửa, báo chí đang đứng trước đòi hỏi cải tổ, thích nghi với cuộc sống hiện đại và sự phát triển của công nghệ nếu không muốn lỗi thời và bị đào thải khỏi thị trường.

Một ví dụ về sự cải tổ của New York Times, tờ nhật báo hàng đầu của Mỹ, đã tự thay đổi văn hoá làm việc như sau: Thay đổi về nhịp độ sản xuất tin tức, thay vì một hạn chót mỗi ngày là chế độ làm việc 24/7, 24 giờ mỗi ngày và 7 ngày mỗi tuần. Thay đổi hoạt động của nhà báo, thay vì hoạt động cho một loại hình báo chí, trở thành “người kể chuyện” cho nhiều loại hình. Thay đổi cách tư duy của chính tờ báo, từ “nhà sản xuất báo” trở thành “nhà cung cấp nội dung”. Thay đổi cách nhìn về bạn đọc, bạn đọc trở thành trung tâm và người quyết định, thay vì tờ báo là trung tâm và quyết định người ta đọc gì.

Tờ Daily Telegraph của Anh, từ năm 2006 đã tiến hành cải tổ, bắt đầu bằng việc phá bỏ các vách ngăn trong không gian báo chí, thiết kế không gian mở, rộng lớn; coi internet là một cấu thành không thể thiếu trong quá trình biên tập và phát hành đồng thời đưa ra lịch trình phát hành tin mới trong đó nhấn mạnh sự khác biệt giữa các loại hình báo chí và thói quen của độc giả ở từng thời điểm trong ngày.

Dù chưa có tính toán cụ thể nhưng khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế khiến ngân sách quảng cáo bị cắt giảm trên toàn thế giới. Cuộc khủng hoảng kinh tế trên toàn cầu buộc các tờ báo phải đẩy nhanh tốc độ cải tổ hơn nữa nếu như không muốn rơi vào khó khăn tài chính.

Không có con số thống kê cũng như nghiên cứu nào về vấn đề này, nhưng thực tế là báo chí đang gặp khó khăn trong quá trình tự bứt phá, cải tổ hoạt động của mình. Nói đến khủng hoảng, khó khăn chung của nền kinh tế đất nước thì báo chí không phải có riêng một khoảng ưu ái, đây thực sự là thách thức lớn. Mỗi tờ báo muốn “sống” và lớn mạnh đều phải nghiêm khắc trong quá trình cải tổ hoạt động, sáng tạo các hình thức chuyển tải thông tin và khai thác thương mại.

Lá cải hay truyền thống?

Câu hỏi này hiện đang được chính giới báo chí Việt Nam mổ xẻ. Một xu hướng dễ nhận ra là một bộ phận báo chí đang phân hoá trở nên “lá cải” để câu khách. Thông tin hàng ngày, tràn lan trên báo điện tử và những trang mạng là các vụ án rùng rợn với diễn biến được cạnh tranh tung lên từng giờ từng phút, các vụ hở vòng một, vòng ba quá đà của giới giải trí, hay các cuộc đấu khẩu vô bổ, tựu trung là thông tin kiểu giật gân câu khách. Những năm gần đây, cùng với xã hội hoá báo chí, có những tờ báo được tư nhân đầu tư trong thực tế, triệt để khai thác thông tin theo hướng này, hình thành một xu hướng mà ngay cả các trang báo chính thống nhiều khi cũng tham gia bởi lợi ích tiền bạc và cạnh tranh độc giả.

Xu hướng đó vẫn mỗi năm thu hút thêm một số tờ báo; mặc dù bị lên án là lệch lạc chuẩn mực xã hội và bị thương mại hoá. Cùng với đó là những nhà báo xa rời các nguyên tắc đạo đức và trách nhiệm xã hội của người làm báo, làm mất lòng tin trong xã hội. Nếu như báo chí chạy theo xu hướng này vì lợi ích trước mắt, họ sẽ tự đánh mất vị trí, năng lực, tâm đức, và sẽ đến một kết cục không có lối thoát cho tương lai phát triển của mình. Trao đổi với báo chí về xu hướng đưa thông tin lá cải, giật gân câu khách của báo chí hiện nay, ông Nguyễn Bắc Son, Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông khẳng định, sắp tới những báo nào không thực hiện đúng tôn chỉ, mục đích để kéo dài, không thay đổi sẽ bị phạt bằng những biện pháp chế tài đủ mạnh, thậm chí bị xem xét rút giấy phép hoạt động.

Trong khi đó báo chí truyền thống đang bị cạnh tranh gay gắt từ các hình thức truyền thông mới, từ báo điện tử và các trang mạng xã hội. Đòi hỏi khó khăn hơn trong lúc này là báo chí truyền thống phải đổi mới chính mình để thích ứng với thời đại, phục vụ nhu cầu ngày càng cao và ngày càng đa dạng của bạn đọc. Với mặt bằng dân trí và giáo dục ngày càng cao, bạn đọc không còn là người tiếp cận thông tin thụ động như trước, họ đang trở thành “người tiêu dùng thông tin” , vừa có thể tự sản xuất và phổ biến thông tin. Kênh thông tin từ bạn đọc ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh báo chí cần giữ vững thị phần và tiếp tục phát triển. Độc giả đang dần trở thành “độc giả chủ động”, đây là một khái niệm đòi hỏi các tờ báo phải thay đổi cơ bản phương thức xây dựng nội dung và phương cách tiếp cận độc giả của mình nếu muốn tồn tại và phát triển trong tương lai.

Lê Minh