Thực phẩm chức năng – nhiều vấn đề bất cập

Với đặc tính dễ sử dụng, có thể hỗ trợ chức năng các bộ phận trong cơ thể người, có tác dụng dinh dưỡng, tăng sức đề kháng và có thể phòng bệnh sớm…, thực phẩm chức năng (TPCN) ngày càng chiếm được lòng tin của người tiêu dùng. Tuy nhiên, lợi dụng tâm lý cả tin của không ít người tiêu dùng, nhiều doanh nghiệp đã quảng cáo, thổi phồng quá mức công dụng của những sản phẩm loại này để thu lợi tối đa.

Vấn đề đặt ra là cần có biện pháp quản lý chặt chẽ cũng như có sự hướng dẫn cùng những khuyến cáo cần thiết để người tiêu dùng không bị nhầm lẫn về công dụng của loại sản phẩm này, dẫn đến tiền mất tật mang.

Theo Viện Khoa học và Đời sống quốc tế, TPCN có thể là sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên hoặc là sản phẩm của quá trình chế biến, cũng có thể là thực phẩm trong quá trình chế biến được bổ sung thêm các chất "chức năng". TPCN không chỉ cung cấp dinh dưỡng cơ bản mà còn có chức năng phòng chống bệnh tật và tăng cường sức khỏe nhờ các chất chống oxy hóa. Những loại sản phẩm phẩm này có nhiều tác dụng tới sức khỏe, thẩm mỹ, giới tính... nên được khá nhiều người tin dùng. Cục An toàn vệ sinh thực phẩm (Bộ Y tế) cho biết thị trường TPCN là một trong những thị trường tăng trưởng nhanh nhất. ở nhiều nước trên thế giới, sản xuất TPCN đã trở thành một ngành công nghiệp mang lại lợi nhuận kếch xù. Điển hình như ở Mỹ, những nhà công nghiệp thực phẩm là những người nhạy bén nhất trong sản xuất TPCN, đặc biệt là TPCN cho trẻ nhỏ, với doanh thu hàng năm lên tới 30 tỷ USD. Riêng ở Trung Quốc, thị trường TPCN hết sức phong phú, đa dạng, không chỉ phục vụ tiêu dùng nội địa mà còn được xuất khẩu ra các nước trên thế giới. Ðến nay, Trung Quốc đã sản xuất khoảng 10.000 chủng loại TPCN với tổng giá trị 2,5 - 3 tỷ USD/năm.

Việc nghiên cứu và ứng dụng TPCN thực sự đã góp phần mở rộng và phát triển khoa học về dinh dưỡng trong hiện tại và tương lai. Tại Việt nam, TPCN tuy mới hình thành thị trường nhưng đã có tốc độ phát triển khá ấn tượng. Năm 2000, cả nước mới chỉ có hơn chục sản phẩm TPCN nhập khẩu. Đến năm 2005-2006, TPCN sản xuất trong nước chiếm 33%, đến năm 2008, tỷ lệ này đã tăng gấp đôi (66%). Đến nay, đã có khoảng 1.100 công ty sản xuất nhập khẩu với 1.700 sản phẩm đang được lưu hành trên toàn quốc; nếu chỉ tính riêng kênh bán hàng đa cấp thì đã có trên 40 công ty với trên 700.000 phân phối. Các lợi ích về kinh tế do TPCN mang lại rất lớn, và tiềm năng phát triển của ngành hàng này có triển vọng cao, do Việt Nam sở hữu nguồn dược thảo phong phú (cả thực vật lẫn động vật), có thể làm nguyên liệu chế biến thành TPCN. Ngoài ra hệ sinh thái và thảm thực vật của nước ta rất đa dạng, nhiều thảo dược quý có công dụng rất tốt đối với sức khỏe và điều trị bệnh. Tận dụng tiềm năng dồi dào này, các công ty dược lớn ở Việt Nam như Domesco, Hậu giang, Traphaco, Imexpharm, IMC...đã nhanh chóng cho ra đời nhiều sản phẩm TPCN, trong đó có nhiều sản phẩm hiệu quả, được thị trường đánh giá cao như Genecel, Nattospes, Nga phụ khang, Hoàng thống phong, Kidsmune.... Đặc biệt các công ty sản xuất TPCN ở Việt Nam đều dùng các nguyên liệu là các thảo dược, các chế phẩm sinh học trong nước, tạo ra nhiều việc làm cho nông dân (nuôi trồng, thu hái, chế biến) và góp phần tạo ra các giá trị kinh tế khác cho xã hội.

Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Phan Quốc Kinh - Phó Chủ tịch Phân hội Hóa Dược học Việt Nam, trong vài năm trở lại đây, ở nước ta đã “bùng nổ” sản xuất nhiều loại TPCN từ nguyên liệu nhập khẩu và các nguyên liệu trong nước, do vậy đã nảy sinh một số vấn đề bất cập. Không những thế, một số nhà kinh doanh đã lợi dụng lòng tin của người tiêu dùng, quảng cáo quá chức năng của loại thực phẩm này và bán với giá cắt cổ, nhất là hình thức bán hàng đa cấp đang bị nhiều người phản ánh.

Ngoài ra tại các địa phương trong cả nước cũng đã phát hiện rất nhiều sai phạm trong sản xuất và quảng cáo TPCN, mà nguy hiểm hơn hết vẫn là chiêu thức quảng bá, thổi phồng hiệu dụng của các loại sản phẩm này như "một loại thần dược" có thể chữa được bách bệnh, dẫn đến những nhầm lẫn tai hại nôi người tiêu dùng. Chẳng hạn sản phẩm “Viên rong biển” được quảng cáo hết sức "kêu" như: bổ sung dưỡng chất cho cơ thể, chống loãng xương, phòng chống ung thư dạ dày, trị bướu cổ, đại tràng, tràng nhạc, thải độc, xám da, lọc máu, giảm béo, viêm gan B... Những lời quảng cáo về công dụng của loại thực phẩm này đã lừa được khá nhiều người tiêu dùng. Tuy nhiên theo chứng nhận của Cục Vệ sinh an toàn thực phẩm, “Viên rong biển" chỉ dùng tốt cho người suy nhược cơ thể do dinh dưỡng không cân đối. Ngoài ra, cung cấp một chất xơ tự nhiên cao nên giúp ổn định hoạt động của bộ máy tiêu hoá, đặc biệt là đại tràng.

Cùng với giá thuốc leo thang, chiêu thức quảng bá của các công ty thì sự tụt hậu về hành lang pháp lý và nhận thức về TPCN của cơ quan quản lý cũng là vấn đề đáng quan tâm. Dù đến nay TPCN đã xuất hiện ở Việt Nam được 10 năm và đang trên đà phát triển mạnh mẽ nhưng đến giữa tháng 5/2010, khi được hỏi về các vấn đề của TPCN, Cục An toàn vệ sinh thực phẩm (Bộ Y tế) cho biết: “Vấn đề TPCN ở Việt Nam còn rất mới, mới cả về tên gọi, hình thức, phương thức, mới cả về quản lý”. Vì còn “mới” như vậy nên từ năm 2000 đến năm 2004 chỉ có 3 văn bản thay thế nhau của Bộ Y tế để quản lý TPCN. Từ năm 2004 đến nay tuyệt nhiên không có thêm một văn bản nào ra đời nhằm quản lý mặt hàng này. Trong khi đó, tốc độ phát triển TPCN trong giai đoạn này để lại một dấu ấn khó có thể lờ đi, với tỷ lệ phát triển ở mức 200%. Chính những sơ hở từ công tác quản lý đã tiếp tay cho nguồn TPCN nhái, kém chất lượng tràn lan trên thị trường, gây tổn thất và nguy hại đến sức khỏe người tiêu dùng.

Chúng ta đang hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, các loại hàng hóa trong đó có TPCN ngày càng tràn ngập thị trường. Không thể phủ nhận hoàn toàn tác dụng của TPCN nhưng có một điều chắc chắn là giá cả cũng như công dụng của TPCN đang có mặt trên thị trường Việt Nam chưa được quản lý chặt chẽ, dẫn tới sự lạm dụng về nhiều mặt. Ðiều đó đòi hỏi Nhà nước, ngành chủ quản sớm hoàn chỉnh và ban hành các văn bản quy phạm pháp luật, quy định cụ thể, chi tiết đối với việc sản xuất, chế biến và lưu thông các mặt hàng TPCN, tránh tình trạng "mập mờ đánh lận con đen" để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Ngoài sự quản lý của cơ quan y tế thì người tiêu dùng cũng nên thận trọng hơn khi chọn mua các loại TPCN đang bán trên thị trường, tránh tình trạng “tiền mất tật mang”.

Thiên Hoàng