Tăng cường vài trò của doanh nghiệp trong phòng, chống tham nhũng

Qua hơn 20 năm thực hiện công cuộc đổi mới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu to lớn về mọi mặt kinh tế, chính trị, xã hội. Tuy nhiên, cùng với những thành tựu đã đạt được, công cuộc đổi mới đất nước đang phải đối mặt với nhiều nguy cơ, trong đó có tệ tham nhũng.

Nhiều doanh nghiệp phải trả “phí bôi trơn“

Theo khảo sát của Công ty kiểm toán Ernst & Young năm 2008, có đến 96% doanh nghiệp Việt Nam thừa nhận là có liên quan đến hành vi hối lộ, tham nhũng, gần gấp đôi mức trung bình của khu vực (56%) và gấp 4 mức trung bình toàn cầu (24%).

Kết quả điều tra do Ban Nội chính Trung ương (trước kia) tiến hành năm 2005 cho thấy việc các doanh nghiệp cũng như người dân phải nộp thêm các khoản tiền („chi phí đen“) trong giao dịch với cơ quan công quyền là phổ biến. Đáng chú ý là có đến 8% cho rằng doanh nghiệp phải chi từ 1% đến 10% tổng chi phí cho những khoản chi không chính thức, riêng Tp. Hồ Chí Minh lên đến 13 %. Có tới 74% cán bộ doanh nghiệp khó xác định được câu trả lời. Chứng tỏ hầu hết cán bộ doanh nghiệp đều biết là doanh nghiệp của mình hàng năm vẫn có các khoản phí không chính thức, chỉ có điều họ không thể biết được chính xác là bao nhiêu.

Theo điều tra từ khu vực doanh nghiệp tư nhân của Phòng thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) những năm qua cho thấy việc chi trả các khoản phí ngoài quy định của nhà nước trong các hoạt động kinh doanh hàng ngày của doanh nghiệp là tương đối phổ biến. Đáng lưu ý là nhiều doanh nghiệp không cho rằng điều này ảnh hưởng, trở ngại lớn đến hoạt động sản xuất kinh doanh của mình. Theo kết quả điều tra 9.890 doanh nghiệp của VCCI năm 2009 cho thấy việc chi trả thêm các khoản chi phí không chính thức khá phổ biến. Có 59% doanh nghiệp cho biết phải mất "phí bôi trơn", số doanh nghiệp tin rằng cán bộ tỉnh sử dụng các quy định riêng của địa phương với mục đích trục lợi tăng 37%... Có đến 61,6% số doanh nghiệp được hỏi thừa nhận, phải có “mối quan hệ” với cán bộ tỉnh mới tiếp cận được các tài liệu liên quan đến hoạt động kinh doanh như quy hoạch sử dụng đất, kế hoạch phát triển hạ tầng...; 41% doanh nghiệp thừa nhận phải thương lượng với cán bộ thuế địa phương mới làm ăn suôn sẻ.

Tham nhũng giảm nếu „nguồn cung“ giảm

Theo Viện Khoa học Thanh tra, Thanh tra Chính phủ, khuôn khổ thể chế, chính sách của Việt Nam về phòng, chống tham nhũng đều lấy phòng ngừa là chính, bên cạnh công tác chống tham nhũng. Trong công tác phòng ngừa tham nhũng thì vai trò của xã hội giữ một vị trí quan trọng, ảnh hưởng lớn đến hiệu quả của công tác phòng ngừa tham nhũng. Trong đó Doanh nghiệp, Hiệp hội doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề là những thành tố quan trọng. Bởi lẽ, đây là nhóm chủ thể quyết định đến “sức khoẻ” của nền kinh tế và là đối tượng sử dụng dịch vụ công nhiều nhất. Do vậy, họ cũng là nhóm đối tượng mà hành vi tham nhũng hướng tớ và ảnh hưởng trực tiếp nhiều nhất. Doanh nghiệp luôn được coi là “đối tác” với các quan chức, người có thẩm quyền trong khu vực công trong “mối quan hệ tham nhũng”, nếu “nguồn cung” quan trọng này của tham nhũng bị hạn chế và mất đi, tham nhũng sẽ giảm đáng kể.

Thực tế những năm qua, các doanh nghiệp là nạn nhân của tệ tham nhũng cửa quyền sách nhiễu từ những người có chức vụ quyền. Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp nhằm đạt được những mục đích kinh doanh hay lợi nhuận của mình thường tìm mọi cách để lót tay, đưa hối lộ với cán bộ, công chức nhằm đạt được những lợi thế trong kinh doanh. Bên cạnh đó, trong bản thân các doanh nghiệp cũng luôn tiềm ẩn các nguy cơ phát sinh tham nhũng, lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao để trục lợi, làm thất thoát tài sản của doanh nghiệp và ảnh hưởng đến các quan hệ kinh tế lành mạnh trong doanh nghiệp và thị trường. Điều đó làm ảnh hưởng đến những doanh nghiệp làm ăn lành mạnh, chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, làm xấu đi môi trường kinh doanh cũng như tạo ra sự bất bình đẳng trong xã hội.

Sau khi Luật phòng, chống tham nhũng có hiệu lực, các tổng công ty, các hiệp hội doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề đã có những hành động tích cực nhằm tổ chức triển khai có hiệu quả các quy định của Luật, đặc biệt là những nội dung liên quan đến vai trò của doanh nghiệp, hiệp hội doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề trong công tác này. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, việc tổ chức quán triệt và thực hiện tuyên truyền pháp luật về phòng, chống tham nhũng mới chỉ được triển khai ở những hiệp hội doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề và ở những tổng công ty lớn, nhất là những tổng công ty nhà nước mà chưa được thực hiện ở những doanh nghiệp tư nhân, nhất là những doanh nghiệp vừa và nhỏ. Điều này phản ánh thực tế bản thân các doanh nghiệp chưa nhận thấy được hết vai trò của mình trong việc phòng ngừa tham nhũng, chưa có ý thức xây dựng một môi trường kinh doanh không tham nhũng.

Từ khuôn khổ chung của công tác đấu tranh chống tham nhũng, nhằm góp phần ngăn ngừa và từng bước đẩy lùi tham nhũng, về phía các doanh nghiệp và các hiệp hội doanh nghiệp, theo Viện Khoa học Thanh tra, hiệp hội ngành nghề cần thực hiện một số các giải pháp sau:

Thứ nhất: Doanh nghiệp, hiệp hội doanh nghiệp cần tổ chức tuyên truyền, các buổi nói chuyện định kỳ các quy định của luật phòng, chống tham nhũng và các văn bản hướng dẫn thi hành cho cán bộ, người lao động trong doanh nghiệp. Đây chính là cơ sở quan trọng cho việc thực hiện quy chế dân chủ và quyền giám sát của người lao động, góp phần xây dựng môi trường làm việc, kinh doanh lành mạnh, hạn chế các tham nhũng, tiêu cực trong doanh nghiệp.

Thứ hai, Doanh nghiệp, hiệp hội doanh nghiệp cần chủ động tích cực tham gia phản biện các chủ trương chính sách của nhà nước đặc biệt là các quy định liên quan đến hoạt động sản xuất kinh doanh, phát hiện với nhà nước những điẻm bất cập, sơ hở của cơ chế chính sách, những điểm không rõ ràng có thể dẫn đến cơ hội cho sự lợi dụng sách nhiễu, vòi vĩnh đòi hổi lộ, tạo lập được các thiết chế pháp luật minh bạch chặt chẽ tạo hành lang pháp lý cho hoạt động kinh doanh phát triển lành mạnh và ổn định.

Đồng thời bản thân các doanh nghiệp cũng cần nâng cao nhận thức và hiểu biết pháp luật và phải coi đó như là những công cụ quan trọng trong việc quá trình thực hiện quyền kinh doanh của mình. Chỉ có như vậy doanh nghiệp mới có thể tự tin trong mối quan hệ với cơ quan công quyền, có cơ sở đấu tranh với những biểu hiện tiêu cực sách nhiễu từ phía những người có chức vụ, quyền hạn trong các cơ quan nhà nước.

Thứ ba, cần xây dựng và thực hiện văn hóa kinh doanh lành mạnh, phi tham nhũng; xây dựng, ban hành và tổ chức thực hiện quy tắc ứng xử của cán bộ người lao động trong doanh nghiệp để phòng ngừa tham nhũng; thực hiện các cơ chế giám sát, kiểm soát nội bộ nhằm ngăn ngừa, phát hiện và xử lý có hiệu quả các hành vi tiêu cực xẩy ra.

Thứ tư, nên xây dựng quy tắc đạo đức nghề nghiệp, quy chế ứng xử trong các doanh nghiệp. Đây là một trong những nội dung quan trọng đã được quy định tại Luật phòng, chống tham nhũng và nghị định hướng dẫn thi hành. Cho đến nay đã có khá nhiều các doanh nghiệp xây dựng và thực hiện các bộ quy tắc này, tuy nhiên việc tổ chức thực hiện tốt, đúng đắn các bộ quy tắc này còn chưa thật triệt để, do đó đã hạn chế hiệu quả của nó trong việc phòng ngừa các hành vi tham nhũng.

Thứ năm, xây dựng cơ chế phối hợp với các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong việc phát hiện, tố cáo và xử lý các hành vi tham nhũng. Đây là một vấn đề khó, do bản thân mỗi doanh nghiệp thường không muốn phá vỡ các mối quan hệ với các cơ quan công quyền vì họ hiểu rằng khi tố cáo các hành vi tham nhũng, họ lo ngại sẽ bị những bất lợi từ phía các cơ quan công quyền. Hoặc nếu tự phát hiện và tố cáo các hành vi tiêu cực, tham nhũng của doanh nghiệp sẽ ảnh hưởng đến uy tín, hình ảnh của doanh nghiệp. Do đó, cần thiết đẩy mạnh tuyên truyền đề các doanh nghiệp hiểu được tác hại của tham nhũng đối với các quan hệ kinh tế, xã hội và phối hợp với các cơ quan có thẩm quyền cùng ngăn ngừa tệ nạn này. Nhà nước cũng sẽ quan tâm đến việc sửa đổi, bổ sung các quy định phù hợp hơn trong việc xử lý vấn đề này.