Ổn định tỷ giá cách nào?

Diễn biến mới nhất là thị trường USD chợ đen tại VN đã hạ nhiệt xuống quanh mức 22.000 VND/USD sau hai tuần làm mưa làm gió và sau quyết định tăng tỷ giá chính thức thêm 9,3% của Ngân hàng Nhà nước VN (NHNN). Tuy vậy, những nguy cơ bất ổn tỷ giá vẫn còn nguyên đó gây lo lắng cho cộng đồng DN và người dân. Làm sao ổn định tỷ giá vẫn là bài toán khó với không riêng NHNN.

Sau quyết định tăng tỷ giá chính thức lên gần với giá giao dịch trên thị trường tự do, những lo ngại bùng phát cơn sốt giá USD của giới DN đã xảy ra. Thực tế sau mỗi quyết định tăng tỷ giá chính thức, giá chợ đen lại một phen biến động mạnh, trước khi tạm “ổn” ở một mức giá vẫn… cách xa giá chính thức niêm yết. Thị trường vẫn luôn tồn tại hai tỷ giá mà NHNN dù muốn chưa thể xóa bỏ nổi, nếu không có các giải pháp tổng thể và mạnh tay hơn.

Sức ép chợ đen

Nguyên nhân quan trọng đè nặng lên tỷ giá vì thâm hụt thương mại, nhập siêu nhiều năm không giải quyết được. Thâm hụt thương mại năm 2010 khoảng 12 tỷ USD, dự báo năm 2011 thâm hụt thương mại khoảng 13-14 tỷ USD... Mức thâm hụt dưới 20% so với nhập khẩu theo mục tiêu đề ra, nhưng những còn số này gây áp lực lớn lên tỷ giá.

Một nguyên nhân cơ bản khác là tình trạng đô la hóa nền kinh tế ngày càng trầm trọng, người dân ưa thích cất trữ đồng USD mà quay lưng lại với đồng nội tệ do lo ngại mất giá. Vì vậy, nguồn cung ngoại tệ rất lớn trong dân, trong DN không được khai thông, trong khi đó, dự trữ ngoại hối khiêm tốn không đủ sức can thiệp bình ổn thị trường khi có biến động. Sức ép lên tỷ giá lớn gây những cơn sốt giá USD, kết quả là NHNN phải điều chỉnh tỷ giá chính thức. Sau nhiều lần điều chỉnh tăng, giá USD niêm yết vẫn còn cách xa giá giao dịch thực tế của thị trường.

Lần điều chỉnh gần đây nhất, khi tỷ giá chính thức tăng mạnh 9,3%, nhiều chuyên gia đã nhận định khả năng NHNN từng bước thả nổi thị trường ngoại hối, bởi xu hướng thả nổi tỷ giá sớm muộn rồi cũng phải xảy ra. Trong 15 tháng qua, VN đã 4 lần hạ giá VND để giảm thâm hụt thương mại và thu hẹp khoảng cách giữa tỷ giá trên thị trường chợ đen và thị trường chính thức. Chính sách này tiềm ẩn rủi ro khiến lạm phát, vốn đã ở mức cao nhất trong 2 năm, tiếp tục tăng cao, theo đánh giá của Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF). Tuy nhiên, tăng tỷ giá có thể xảy ra những xáo trộn ngắn hạn, nhưng trong trung và dài hạn sẽ mang lại niềm tin cho người dân và nhà đầu tư nước ngoài, có lợi cho thu hút đầu tư trực tiếp và gián tiếp nước ngoài.

Có lẽ còn xa mới tới được “thị trường” khi mà những đợt điều chỉnh tỷ giá của NHNN chỉ mang lại những đợt biến động tỷ giá, những cơn sốt giá trên thị trường chợ đen, đẩy giá chợ đen lên cao, và gây mất lòng tin trong dân chúng và cộng đồng DN, thị trường ngoại hối cần những giải pháp căn cơ hơn

Trở lại tình trạng nhập siêu, mặc dù VN có mức tăng trưởng xuất khẩu rất cao, trung bình trên 20%/năm, tuy vậy thành tích này trở nên mờ nhạt vì tốc độ tăng nhập khẩu còn tăng nhanh hơn nhiều. Cán cân thương mại ngày càng thâm hụt. , đến giai đoạn 2007 – 2010, nhập siêu chiến đến 12% GDP. Chống lại tình trạng nhập siêu là chính sách được đề cập nhiều năm qua nhưng chưa thật sự hiệu quả khiến thị trường ngoại hối chịu áp lực lớn, đồng nội tệ chịu sức ép giảm giá, điều này làm gia tăng tình trạng đô la hóa, càng khiến người dân mất lòng tin vào đồng nội tệ.

Thêm vào các diễn biến giá cả tăng cao trong những tháng đầu năm nay, tỷ giá biến động càng khiến lòng tin của người dân lung lay. Vào cuối năm ngoái, IMF kêu gọi chính phủ VN thắt chặt chính sách tiền tệ để khôi phục trật tự trên thị trường ngoại hối và kiềm chế lạm phát, Ông Benedict Bingham, đại diện thường trú cao cấp của IMF tại Việt Nam, cho rằng Việt Nam cần nhiều chính sách khôi phục ổn định kinh tế vĩ mô. Chính sách tiền tệ cần tập trung chủ yếu vào kiềm chế lạm phát và chính sách tài khóa cần hướng đến kiềm chế nợ công.

Có thể thấy, tỷ giá không là bài toán của riêng NHNN, đó là câu chuyện của nền kinh tế. Nếu NHNN phá giá đồng nội tệ nhiều lần, thì câu chuyện bình ổn tỷ giá vẫn còn xa. Thậm chí, có ý kiến cho rằng, NHNN không thể chạy theo chợ đen, chịu sức ép từ chợ đen để tăng tỷ giá. Gốc của vấn đề là nhập siêu vẫn còn đó thì hành động tăng tỷ giá có thể quá đơn độc để giải quyết vấn đề.

Làm dịu tỷ giá

Giảm tình trạng nhập siêu là bài toán khó. Nhìn ra thị trường, thấy từ chiếc tăm xỉa răng đến ô tô siêu sang và trăm thứ mặt hàng tiêu dùng đều là hàng nhập khẩu. Hàng xuất khẩu thì nguyên nhiên phụ liệu nhập khẩu rất lớn, giá trị gia tăng thấp. Tuy nhiên, Chính phủ vừa đặt ra giải pháp thắt chặt đầu tư và chi tiêu công, chỉ đạo NHNN thực hiện chính sách tiền tệ thắt chặt với tăng trưởng tín dụng không quá 20% trong năm nay. Các chính sách kiềm chế lạm phát cũng có tác dụng xoa dịu sự căng thẳng tỷ giá, giảm sức ép giảm giá nội tệ.

Theo TS Cao Sĩ Kiêm, nguyên Thống đốc NHNN, ở Việt Nam hiện nay chưa thể thực hiện tự do hóa lãi suất, tự do quản lý ngoại hối mà cần phải có bàn tay quản lý của Nhà nước. Bởi ở Việt Nam, cung cầu không ổn định, lạm phát đang cao, nếu thiếu sự quản lý của Nhà nước sẽ không khỏi tránh sự đầu cơ.
Ông Kiêm đánh giá: người dân không nắm được tình hình cung cầu nên cứ thấy thấy thị trường nhấp nhổm là hùa nhau mua vào rồi “găm” giữ. Thậm chí càng lúc thị trường càng căng thì lại càng giữ nhiều hoặc khi căng, tức là khi giá USD tăng thì lại càng mua đông rồi khi giá USD giảm thì lại ồ ạt bán ra.

Tuy nhiên, với những cơn sốt giá USD xảy ra thường xuyên, thị trường cần một liều thuốc cắt cơn nhanh chóng, trước khi chờ đợi tác dụng từ các giải pháp mang tính căn cơ. Mặc dù tỷ giá chính thức tăng, nhưng vẫn chưa đáp ứng kỳ vọng của người dân khiến họ giảm găm giữ USD, vấn đề là tâm lý người dân còn kỳ vọng giá USD sẽ tiếp tục tăng, cho dù đồng tiền này có giảm giá mạnh trên thị trường thế giới. NHNN cần có chính sách hỗ trợ để nguồn USD vào hệ thống NH dồi dào hơn, khiến người dân giảm ưa chuộng đồng tiền này. Một chuyên gia NH kiến nghị giải pháp mua bán USD qua ngoại tệ thứ ba (EUR, yen...), mua/bán ngoại tệ có kỳ hạn, quyền chọn tiền tệ. Trần tỷ giá do NHNN công bố vẫn được giữ, trong khi thực tế giá giao dịch cao hơn. Mức chênh lệch cao hoặc thấp đó phản ánh kỳ vọng tỉ giá tương lai mà thị trường hướng đến thông qua chênh lệch lãi suất giữa VND với các ngoại tệ khác. Khi được mua/bán ngoại tệ giá cao hợp pháp, sẽ có nhiều người bán USD cho NH, tình trạng găm giữ giảm vì người dân và DN hiểu rằng họ có thể mua được dễ dàng hơn. Khai thông cung - cầu là bước đầu tiên để thống nhất hai thị trường Chính thức và chợ đen.

Đáng tiếc là các nghiệp vụ mua/bán ngoại tệ này đã được áp dụng ở nhiều nước và tại VN nhưng sau này NH Nhà nước không cho phép thực hiện.

Một kiến nghị khác trong tình hình căng thẳng hiện nay là thay vì gửi ngoại tệ ở nước ngoài với lãi suất thấp, NHNN lấy về cho NHTM vay và NH cho DN có nguồn thu ngoại tệ vay lại với lãi suất thấp. Đổi lại, doanh nghiệp phải bán ngoại tệ này cho NH Nhà nước.

Hiện tại, NHNN vẫn chưa đưa ra liều thuốc nào hữu hiệu cho những cơn sốt giá USD. Can thiệp bằng dự trữ ngoại hối có hạn. Khó quay lại tình trạng kết hối, bắt buộc bán lại USD cho NH, vì đó là một bước lùi tai hại. Nhưng không lẽ khoanh tay đứng nhìn chợ đen thao túng?

Lê Minh