Hình tượng con ngựa trong văn hóa Việt: Từ truyền thống đến kỷ nguyên mới

Năm 2026 là năm Bính Ngọ, tức là năm con ngựa. Thuộc hành Hỏa trong ngũ hành, ngựa đại diện cho tinh thần bền bỉ, nhiệt huyết và sẵn sàng bứt phá. Trong văn hóa Á Đông, đặc biệt là Việt Nam, ngựa còn mang ý nghĩa về khát vọng vươn lên, tinh thần tự do, sức sống mãnh liệt và chiều sâu nhân văn của dân tộc.

Ngựa giữ vị trí đặc biệt trong hệ thống 12 con giáp, ứng với chi Ngọ. Giờ Ngọ (11 - 13h) là thời khắc sáng sủa nhất trong ngày; tháng Ngọ (tháng Năm âm lịch) là cao điểm của mùa hạ, khi thiên - địa - nhân đạt đến trạng thái sung mãn. Bởi vậy, ngựa gắn với sinh lực, sự phát triển, hài hòa và viên mãn.

Từ ngôn ngữ, tín ngưỡng, văn học, nghệ thuật đến đời sống thường nhật, hình ảnh con ngựa luôn đồng hành cùng văn hóa Việt Nam như một biểu tượng đa nghĩa, linh hoạt và bền bỉ. Trong số các vật nuôi gắn bó với con người, ngựa không chỉ đóng vai trò phương tiện vận chuyển, lao động hay chiến trận mà còn mang ý nghĩa tinh thần phong phú, giá trị biểu tượng cao. Ngựa gắn với sự di chuyển, tốc độ, sức mạnh, tinh thần chinh phục và khát vọng vươn xa. Chính vì thế, hình ảnh con ngựa sớm trở thành biểu trưng cho năng lượng sống, sự năng động, bền bỉ và lòng trung thành.

Tại các đình, đền, chùa, hình ảnh cặp ngựa gỗ - thường là một con bạch mã (trắng) và một con xích mã (đỏ) - được thờ trang trọng hai bên ban thờ. Sự đối xứng ấy không chỉ thể hiện uy linh, tôn nghiêm mà còn biểu trưng cho cân bằng âm - dương, hài hòa vũ trụ, cho trật tự thiêng liêng mà con người hướng tới.

Ngựa từ lâu đã trở thành hình tượng quen thuộc trong đời sống văn hóa và nghệ thuật Việt Nam, xuất hiện dày đặc trong tục ngữ, thành ngữ, ca dao và đặc biệt là thơ ca. Hình ảnh con ngựa bước vào thi đàn với vẻ đẹp phóng khoáng, lãng mạn nhưng luôn ẩn chứa chiều sâu suy tưởng. Từ “Con ngựa bỏ ở chân thành” của Nguyễn Du, “Ngựa thồ” của Hoàng Trung Thông, “Ngựa hồng” của Chế Lan Viên đến “Song mã” của Lê Thị Kim, mỗi tác phẩm đều khắc họa một sắc thái riêng của biểu tượng này: lúc gợi nỗi cô đơn, khi phản ánh nặng nhọc của đời mưu sinh, lúc lại mở ra khát vọng vượt thoát và bay lên của tâm hồn nghệ sĩ. Trong âm nhạc, dấu ấn ngựa hiện rõ qua làn điệu dân ca “Lý ngựa ô” vui tươi, giàu cảm xúc. Trẻ em Việt Nam cũng lớn lên cùng những câu đồng dao có hình ảnh con ngựa, khiến biểu tượng này trở thành một phần thân thuộc của ký ức tuổi thơ.

Trong truyền thuyết Thánh Gióng, hình tượng con ngựa càng trở nên linh thiêng và mạnh mẽ hơn. Con ngựa sắt mà Thánh Gióng cưỡi không chỉ là phương tiện chiến đấu mà còn biểu tượng cho sức mạnh phi thường, tinh thần quật cường của dân tộc.

Ngựa cũng trở thành mô-típ quen thuộc trong kiến trúc và mỹ thuật truyền thống Việt Nam, đặc biệt trong các dòng tranh dân gian như Đông Hồ hay Hàng Trống. Trong các công trình kiến trúc cổ, hình ngựa thường được chạm khắc trên đình, đền, miếu như biểu tượng của sức mạnh, sự trung thành và tinh thần bảo hộ.

Hình ảnh con ngựa gắn bó mật thiết với đời sống hằng ngày của người Việt từ xa xưa. Ngựa từng là phương tiện đi lại, là trợ thủ trong lao động, vận chuyển hàng hóa và tham gia chiến trận, gắn với biết bao câu chuyện lịch sử. Những âm thanh vó ngựa, hình dáng thanh thoát và sự dẻo dai của loài vật này đã in sâu vào ký ức nhiều thế hệ, tạo nên một hình ảnh vừa gần gũi, vừa giàu ý nghĩa trong tâm thức người Việt.

Trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, hình ảnh con ngựa mang nhiều nét tương đồng với sức mạnh tinh thần mà đất nước đang hướng tới. Ngựa là biểu tượng của tốc độ, sự bền bỉ và khả năng vượt chướng ngại - cũng chính là phẩm chất của một Việt Nam đang nỗ lực bứt phá trong kỷ nguyên hội nhập và chuyển đổi số. Cũng như vó ngựa tung hoành trên những chặng đường dài, Việt Nam hôm nay đang tăng tốc mạnh mẽ, vượt qua thách thức, khẳng định khát vọng vươn lên và chinh phục những đỉnh cao mới trong tương lai.

Quỳnh Chi (Vietnam Business Forum)