Đối xử bình đẳng với tất cả mọi người sử dụng đất

Nhân Quốc hội đang thảo luận luật sửa đổi Luật Đất đai, 15 đối tác phát triển của Việt Nam bao gồm: Liên Hợp Quốc tại Việt Nam, Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng phát triển chau Á, Cơ quan phát triển quốc tế Ốt-xtrây-li-a, Oxfarm, phái đoàn Liên minh Châu Âu tại Việt Nam và Sứ quán Úc, Ca-na-đa, Phần Lan, Đức, Ai-rơ-len; Na Uy, Niu-di-lân, Thụy sĩ và Mỹ vừa ra một Khuyến nghị chung cùng với Bản tóm lược gợi ý Định hướng chính sách: “Sửa đổi Luật Đất đai 2003: Thúc đẩy đối xử bình đẳng với tất cả mọi người có quyền sử dụng đất”.

“Đối xử bình đẳng đối với tất cả mọi người sử dụng đất là cốt lõi cho phát triển con người và kinh tế toàn diện ở Việt Nam”, bà Pratibha Mahta, Điều phối viên thường trú Liên Hợp Quốc tại Việt Nam nói. “Các sửa đổi của Luật Đất đai tạo ra cơ hội lớn để đảm bảo sự cân bằng thích đáng lợi ích giữa nhà đầu tư và người sử dụng đất, đặc biệt là những người nông dân, và thúc đẩy hơn sự minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý đất đai ở Việt Nam”.

Tăng cường bảo vệ quyền về đất đai của nông dân

Các khuyến nghị chung đã chỉ ra những lĩnh vực quan trọng nhất cần phải được cải cách, bao gồm thu hồi và bồi thường đất, tăng tường bảo vệ quyền sử dụng đất của nông dân, minh bạch và tham gia trong quản lý đất đai, bình đẳng giới, quyền sử dụng đất của cộng đồng, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, và tăng cường sự nhất quán và minh bạch của pháp luật đất đai.

Về thu hồi đất, các nhà tài trợ khuyến nghị VN nên thu hồi đất bắt buộc bởi Nhà nước (bao gồm đối với Quỹ đất) chỉ bị giới hạn cho các trường hợp phục vụ cho mục đích quốc phòng, an ninh quốc gia và lợi ích công cộng, mà không cho các dự án đầu tư kinh tế; đất chỉ bị thu hồi chỉ sau khi hoàn tất thủ tục minh bạch, bao gồm thông báo công khai trước, thảo luận với những người bị tác động, và quyền tự do khởi kiện trước toà án. Ngoài ra, giá bồi thường phải phản ánh được các thiệt hại về sinh kế và các chi phí tái định cư cũng như giá thị trường của đất bị thu hồi; giá thị trường phải được xác định dựa trên các cơ chế định giá chuyên môn, khách quan và độc lập.

Theo khuyến nghị, người nông dân phải chịu nhiều bất lợi so với những người sử dụng đất khác. Đất được cấp sử dụng thời gian ngắn hơn; nông dân phải xin phép thay đổi sử dụng đất để có năng suất hơn; họ bị rằng buộc theo các mức giới hạn thấp về diện tích đất nông nghiệp mà mỗi gia đình nông dân được cấp. Những quy định này là bất bình đẳng đối với nông dân và không hiệu quả. Các quy định này hiện gây cản trở phát triển nền nông nghiệp hiện đại, linh hoạt hơn và có sức chống chịu với khí hậu và không còn đáp ứng được các nhu cầu về an ninh lương lực và dinh dưỡng đang tiến triển của Việt Nam.

Để tăng cường bảo vệ quyền sử dụng đất của nông dân, các đối tác kêu gọi các hộ nông nghiệp phải được cấp không có thời hạn quyền sử dụng đất. Người nông dân có đất trồng lúa cần được tự do chuyển đổi sao cho sử dụng đất có hiệu quả sản xuất kinh tế hơn, hoặc được trợ cấp nếu họ bị yêu cầu phải giữ đất trồng lúa; và các giới hạn về mức sử dụng đất phải được nới lỏng đối với các hộ nông dân cá thể.

Nâng cao tính minh bạch và tham gia trong quản lý đất đai

Hiện nay, khung pháp luật về đất đai ở Việt Nam bao gồm rất nhiều các quy định hành chính chồng chéo và không nhất quán, làm suy yếu tính hiệu lực và tính minh bạch. Quản lý Nhà nước về đất đai chưa đủ minh bạch, không quy định rõ quyền được thông tin của công chúng về sử dụng đất và quản lý đất đai; thông tin về sử dụng đất và quy hoạch đất đai được lưu giữ theo các hệ thống chắp vá và chồng chéo, không rõ ràng và không dễ sử dụng đối với các công dân; các quy trình quy hoạch và quản lý đất đai khác thường được tiến hành thiếu sự tham vấn và tham gia của cộng đồng.

Để nâng cao tính minh bạch trong quản lý đất đai, các đối tác khuyến nghị VN nên sử dụng một hệ thống đăng ký quốc gia đồng bộ về quyền sử dụng đất kết nối từ các hồ sơ lưu trữ đất của các cơ quan cấp tỉnh, dựa trên các thửa đất của các cá nhân; nhân dân được tiếp cận với mọi thông tin liên quan đến đất đai. Ngoài ra, cần có sự tham gia tích cực của các bên liên quan trong quản trị và quản lý đất và một cải cách trong qui hoạch đất dựa trên phân vùng sử đất không gian.

Để thúc đẩy bình đẳng giới hơn, các nhà tài trợ khuyến nghị giữ qui định ghi tên cả hai vợ chồng trong Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và thực hiện hiệu quả hơn qui định này.

Hơn nữa, các khuyến nghị kêu gọi tăng cường công nhận việc sử dụng theo phong tục truyền thống và thực tế quản lý đất của các cộng đồng dân tôc thiểu số địa phương trong giao đất, qui hoạch đất và các chính sách, bao gồm tạo ra khung pháp luật và tiêu chuẩn cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho các cộng đồng. Đồng thời, cần đơn giản hoá hệ thống cấp giấp chứng nhận quyền sử dụng đất, với các quyền hạn và trách nhiệm đầy đủ được giao cho các văn phòng…

“Sự nhất quán và minh bạch của pháp luật đất đai sẽ được hoàn thiện thông qua hệ thống hoá các văn bản quy phạm pháp luật liên quan thông qua một quá trình tham vấn cởi mở và minh bạch”, các nhà tài trợ khuyến nghị.

Quỳnh Anh