Giải pháp cho Luật Đấu thầu “sạch”

Vừa qua, Dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi) được đưa ra trình Quốc Hội tại Kỳ họp thứ Năm,QH Khóa XIII đã nhận được nhiều ý kiến phản hồi tích cực, đặc biệt của giới doanh nhân. Vẫn biết đấu thầu là một trong những khâu quan trọng nhằm thu hút các nhà đầu tư tăng vốn vào nền kinh tế Việt Nam nhưng làm thế nào để các nhà thầu Việt không bị thua ngay trên sân nhà, cũng như tránh tình trạng “thông thầu” gây bất lợi cho chủ đầu tư vẫn còn là câu chuyện dài chưa có hồi kết.

Nhà thầu Việt thua ngay trên sân nhà

Theo ông Bùi Quang Vinh, Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư, công tác đấu thầu luôn là một nhiệm vụ quan trọng trong ngành kế hoạch đầu tư. Trong giai đoạn mở cửa nền kinh tế như hiện nay, muốn thu hút được các nguồn lực đầu tư nhà nước đã có nhiều chính sách ưu đãi với nhà thầu trong và ngoài nước. Theo đó, đối với nhà thầu trong nước khi tham gia đấu thầu quốc tế và ưu đãi đối với trường hợp nhà thầu cung cấp hàng hóa có chi phí sản xuất trong nước chiếm tỷ lệ từ 30% trở lên, nhưng tỷ lệ nhà thầu nước ngoài trúng thầu vẫn cao. Theo phân tích của nhiều chuyên gia, thực trạng này trong quản lý đấu thầu tại Việt Nam chủ yếu do các nguyên nhân: Nguồn vốn hạn hẹp, buộc phải vay vốn của nước ngoài để đầu tư. Khi sử dụng vốn nước ngoài, Việt Nam buộc phải lựa chọn nhà thầu của nước cho vay như là một điều kiện để họ cho vay vốn; Dự toán được duyệt thấp, có thể là do thiếu vốn, hoặc xây dựng dự án, dự toán thấp để dễ thông qua... Dự toán thấp nên chủ đầu tư buộc phải lựa chọn nhà thầu chào giá rẻ( một số nhà thầu nước ngoài chào giá rất rẻ). Bên cạnh đó, phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu và phương thức lựa chọn nhà thầu chưa đa dạng; Giai đoạn quản lý hợp đồng của chủ đầu tư chưa tốt,…

Do đó, theo ông Vinh, trong Dự thảo sửa đổi Luật Đấu thầu lần này đã bổ sung khá chi tiết và cụ thể các quy định về ưu đãi không chỉ đối với nhà thầu mà còn đối với hàng hóa theo các hướng như: Yêu cầu nhà thầu nước ngoài khi tham dự thầu quốc tế tại Việt Nam phải liên danh hoặc ký hợp đồng với nhà thầu phụ Việt Nam (Luật Đấu thầu hiện hành không có quy định này); Nhà thầu nước ngoài chỉ được phép sử dụng lao động nước ngoài khi lao động trong nước không đủ khả năng thực hiện và không đáp ứng yêu cầu của gói thầu theo quy định của pháp luật; Đối với gói thầu đấu thầu quốc tế, nhà thầu và hàng hóa trong nước được hưởng ưu đãi trong các trường hợp sau: (a) Nhà thầu trong nước khi tham dự thầu quốc tế gói thầu dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, xây lắp, hỗn hợp; (b) Nhà thầu liên danh khi có thành viên trong liên danh là nhà thầu trong nước đảm nhận công việc có giá trị trên 50% đối với gói thầu dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, xây lắp, hỗn hợp; và (c) Nhà thầu cung cấp hàng hóa mà hàng hóa đó có chi phí sản xuất trong nước chiếm tỷ lệ từ 30% trở lên; Nhà thầu là doanh nghiệp nhỏ hoặc nhà thầu có trên 50% số lượng lao động là thương binh hoặc người tàn tật thì được ưu tiên trong quá trình lựa chọn nhà thầu; Uy tín của nhà thầu trong quá trình thực hiện các hợp đồng trước đó (chất lượng, tiến độ...) được bổ sung vào tiêu chí xác định giá đánh giá; Bổ sung phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu kết hợp giữa kỹ thuật và giá đối với gói thầu mua sắm hàng hóa, công nghệ thông tin, viễn thông, theo đó hồ sơ dự thầu có điểm kỹ thuật cao hơn sẽ có ưu thế hơn.

Tránh tình trạng “thông thầu”

“Thông thầu” cũng đang nổi lên là một trong những nội dung khó quản lý trong ngành đấu thầu. Có thể hiểu nôm na tình trạng “thông thầu” là do các nhà là nhà thầu liên kết với nhau như thuê, mượn hồ sơ để tham gia đấu thầu, để kìm giá đấu thấu công trình gây bất lợi cho chủ đầu tư. Người trúng thầu sau đó sẽ phải trích một khoản hoa hồng cho những người cho thuê, mượn hồ sơ đấu thầu. Do đó, trong Dự thảo Luật Đấu thầu lần này để ngăn chặn sớm hành vi này, ban soạn thảo đã dành Điều 32 để quy định về những hành vi bị cấm trong quá trình lựa chọn nhà thầu. Trong đó khoản 3 cấm cấu kết, thông đồng giữa các bên trong đấu thầu làm ảnh hưởng đến lợi ích của tập thể, lợi ích của quốc gia. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia vẫn băn khoăn cho rằng, các quy tính mang tính bắt buộc theo chế tài nhà nước ban hành vẫn có nhiều kẽ hở, chung chung, tính khả thi thấp. Cụ thể, thông thường quy trình đấu thầu ở nước ta chủ yếu đấu thầu bao gồm hai đại diện (bên chủ đầu tư và nhà thầu). Điều này có sự khác biệt khá lớn với thông lệ quốc tế khi quy định đấu thầu phần lớn được giao cho các sàn giao dịch, công ty chuyên tổ chức đấu thầu. Chính điểm nghẽn trong Luật Đấu thầu này của nước ta dẫn đến một số các hệ lụy như tình trạng thông thầu, cố tìm cách vận động hành lang để mong thắng thầu...

Ngoài ra, câu chuyện đấu thầu qua mạng cũng là một trong những giải pháp mang tính minh bạch giải trình cao, tạo ra các cuộc đấu thầu “sạch”. Và nếu chúng ta áp dụng được phổ biến việc đấu thầu qua mạng cũng sẽ tạo ra được sự cạnh tranh bình đẳng giữa các nhà thầu, giảm thời gian đi lại của nhà thầu, giảm thủ tục hành chính do nhà thầu, góp phần giảm thiểu tham nhũng, lãng phí, tình trạng thông thầu. Tuy nhiên, chỉ có điều nếu Việt Nam muốn làm tốt phần việc này thì cần phải nâng cao tính bảo mật thông tin, chất lượng cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin. Bởi ngoài các gói thầu đơn thuần về mặt lợi ích kinh tế - xã hội, còn có những gói thầu chuyên ngành (thuốc, khoáng sản...) gói thầu mang tính chất bí mật quốc gia, gói thầu thuộc dự án cấp bách vì lợi ích quốc gia.

Anh Phương