Chảy máu tài nguyên khoáng sản vì đâu?

Mặc dù trữ lượng khoáng sản và số lượng giấy phép thăm dò, khai thác khoáng sản trong nước khá lớn, nhưng cơ quan chức năng lại không kiểm soát được sản lượng khai thác thực, dẫn tới thất thoát nguồn thu ngân sách Nhà nước. Thực trạng này đặt ra cho các cơ quan quản lý bài toán: làm thế nào để quản trị tài nguyên khoáng sản tốt hơn?

Lỗ hổng trong quản lý tài nguyên khoáng sản

Số liệu thống kê cho biết, tính đến thời điểm hiện tại, Việt Nam đã phát hiện trên 50.000 mỏ, điểm quặng có trên 60 loại khoáng sản khác nhau. Trong đó, một số loại khoáng sản có tiềm năng đủ để khai thác, chế biến quy mô công nghiệp với thời gian lâu dài như: Bauxite, titan zicon, đất hiếm, than, apatit, đá hoa trắng, cát trắng… Một số có quy mô trung bình như: Sắt đồng, chì, kẽm cromit, thiếc, vonfram, cao lanh...; một số có quy mô nhỏ nhưng có ý nghĩa lớn như: Molypen, antimony, kim loại hiếm, tacl, graphit sericit...

Cũng theo thông tin từ Bộ Tài nguyên và Môi trường, tính đến tháng 5/2013, đã có 79 giấy phép thăm dò khoáng sản do Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp và 503 giấy phép khai thác khoảng sản do cơ quan Trung ương cấp còn hiệu lực và có trên 4.200 giấy phép khai thác khoáng sản do UBND các địa phương cấp còn hiệu lực... Mặc dù trữ lượng khoáng sản và số lượng giấy phép thăm dò, khai thác khoáng sản trong nước khá lớn, nhưng cơ quan chức năng lại không kiểm soát được sản lượng khai thác thực, dẫn tới thất thoát nguồn thu ngân sách Nhà nước. Hiện mới có khoảng 40% tổ chức, cá nhân đang khai thác khoáng sản tự giác thực hiện báo cáo định kỳ về hoạt động khai thác. Trong khi trung bình 2 năm, cơ quan chức năng Trung ương và địa phương mới thanh kiểm tra khu vực khai khoáng được 1 lần.

Tại hội thảo quốc tế “Quản trị tài nguyên khoáng sản: Việt Nam đang ở đâu?” diễn ra mới đây, ông Lại Hồng Thanh, Cục trưởng Cục kiểm soát hoạt động khoáng sản (Bộ Tài nguyên và Môi trường) bày tỏ, thực tế công tác quản trị tài nguyên khoáng sản của Việt Nam còn nhiều lỗ hổng khá lớn chưa dễ ngày một ngày hai thay đổi được. Việc chồng chéo, giẫm chân lên nhau là có thật, có thực tế là cùng một mỏ khoáng sản nhưng có 2 quy hoạch do 2 bộ chủ trì lập, được phê duyệt ở các thời điểm khác nhau; hay một số quy hoạch có tính ổn định thấp, còn lệ thuộc vào nhu cầu thực tế của các doanh nghiệp, địa phương... Một nguyên nhân khác là do hệ thống pháp luật, chế tài điều chỉnh lĩnh vực này của Việt Nam vẫn chưa được ban hành đầy đủ. Theo đó, tính đến nay vẫn chưa có quy định hướng dẫn mức thu, phương thức thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản; chưa có nghị định xử phạt hành chính trong lĩnh vực tài nguyên nước và khoáng sản, chưa có thông tư liên tịch hướng dẫn thực hiện đấu giá quyền khai thác khoáng sản…

TS Vũ Tiến Lộc, Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam đánh giá: Việt Nam là nước được thiên nhiêu ưu đãi nên có nhiều nguồn tài nguyên khoáng sản đa dạng phong phú. Tuy nhiên, trong một thời gian dài vừa qua lĩnh vực này vẫn còn tồn tại quá nhiều bất cập như việc việc quản trị thời gian qua còn nhiều bất cập như: khai thác xuất khẩu thô phổ biến; hiệu quả sử dụng thấp, thất thoát cao; nhiều nơi để lại hậu quả lớn cho môi trường; thiếu minh bạch quản lý, cấp phép, sử dụng…

Bài toán quản trị

TS Lê Đăng Doanh phân tích, trong gần 40 năm qua bài toán quản trị tài nguyên khoáng sản của Việt Nam đã bị buông lỏng. Bên cạnh đó còn có hiện tượng lợi ích nhóm trong khai thác khoáng sản, cơ quan trung ương là Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp phép ít nhưng địa phương lại cấp phép nhiều. Thậm chí nhiều mỏ có trữ lượng khoáng sản rất lớn, cần phải được Trung ương quản lý thì để thu lợi, địa phương lách luật bằng cách chia nhỏ để mình tự quản lý. Cộng với đó là năng lực giám sát yếu kém, hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện làm cho nguồn lợi to lớn từ thiên nhiên này rơi vào một bộ phận cá nhân nhỏ. Trong khi nghịch lý là tài nguyên khoáng sản bị tận thu cạn kiệt, người dân, đồng bào ở nhiều nơi phải chịu thảm cảnh ô nhiễm môi trường bệnh tật lại không được hưởng lợi gì.

Do đó, theo ông Lại Hồng Thanh, trong thời gian tới, Nhà nước cần thực hiện các nhóm giải pháp như nhanh chóng ban hành các Nghị định của Chính phủ về xử lý vi phạm; hướng dẫn phương pháp tính, thu chế độ quản lý và sử dụng tiền cấp quyền khai thác khoáng sản; tăng cường tuyên truyền phổ biến pháp luật, nâng cao tính khả thi của quy hoạch khoáng sản, nâng cao chất lượng thẩm định, tăng cường công tác thanh kiểm tra, giảm sát, quản trị tài nguyên khoáng sản của các tổ chức, cá nhân; tăng cường phối hợp trong việc thực hiện các nhiệm vụ giữa cơ quan đầu mối quản lý nhà nước về khoáng sản; nghiên cứu lộ trình đến năm 2015 tham gia vào “Sáng kiến minh bạch trong ngành công nghiệp khai khoáng - EITI”.

Tới đây, các chế tài xử phạt cần xử lý theo hướng tăng nặng đảm bảo tính răn đe; bổ sung hình thức xử phạt tước quyền sử dụng giấy phép cho một số hành vi gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, ông Thanh nói.

Anh Phương