Ứng phó với biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu không chỉ là vấn đề môi trường, không còn là chuyện của một ngành riêng lẻ mà chính là vấn đề của phát triển bền vững. Vì thế, ứng phó với biến đổi khí hậu ngày càng trở nên quan trọng.

Nhóm người nghèo dễ bị tổn thương nhất

Biến đổi khí hậu tác động đến những yếu tố cơ bản của đời sống con người trên phạm vi toàn cầu như nước, lương thực, năng lượng, sức khỏe, môi trường. Hàng trăm triệu người có thể phải lâm vào nạn đói, thiếu nước và lụt lội tại vùng ven biển do trái đất nóng lên và nước biển dâng.

Do vị trí địa lý, Việt Nam là một trong những quốc gia phải hứng chịu nhiều thiên tai nhất trên toàn thế giới. Tính trung bình hàng năm, khoảng 70% dân số Việt Nam phải đối mặt với 6-8 cơn bão biển, tình trạng nước biển dâng cao, hiện tượng ngập mặn, lũ lụt và sạt lở đất. Phần lớn các thiên tai tại Việt Nam liên quan đến các điều kiện thời tiết khắc nghiệt, tần suất và cường độ của các thảm họa này phụ thuộc vào từng mùa và liên quan đến những biến đổi của khí hậu.

Một cách rõ ràng là biến đổi khí hậu sẽ đe dọa nghiêm trọng quá trình phát triển của Việt Nam. Ở nhiều khu vực trên phạm vi cả nước, đã phát hiện nhiều minh chứng về những tác nhân khiến cho thiên tại xuất hiện một cách thất thường hơn hoặc ngắt quãng hơn ở Việt Nam. Đã có ý kiến cho rằng, sự xuất hiện liên tiếp của 3 cơn bão trong một khoảng thời gian ngắn ở Việt Nam trong năm 2009 vừa qua là một minh chứng cụ thể.

Tại Việt Nam, thiên tai gây ra nhiều thiệt hại về người và của. Người nghèo là nhóm dân cư dễ bị tổn thương nhất và chịu nhiều áp lực nhất để tăng cường khả năng ứng phó những hiện tượng biến đổi khí hậu và thiên tai. Theo Văn phòng chiến lược quốc tế của Liên hiệp quốc về giảm nhẹ thiên tai, biến đổi khí hậu sẽ “tạo thêm nhiều áp lực đối với các nhóm dân cư sinh sống tại những khu vực môi trường bị suy thoái và những khu đô thị đang phát triển nhanh, nhưng không có quy hoạch, đồng thời làm suy giảm khả năng ứng phó của cộng đồng đối với những rủi ro thiên tai, thậm chí chỉ với mức độ như hiện nay”.

Giảm nhẹ và ứng phó

Theo ông Ian Wilderspin, Cố vấn kỹ thuật cao cấp, Dự án quản lý rủi ro thiên tai, có 2 giải pháp quan trọng để giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu. Thứ nhất là giảm nhẹ, để giải quyết các tác nhân căn bản gây ra biến đối khí hậu bằng cách giảm lượng phát thải từ các hoạt động của con người. Thứ 2 là ứng phó, kiểm soát những tác động không thể tránh được trong tương lai của biến đổi khí hậu đối với môi trường và xã hội.

“Ứng phó với biến đổi khí hậu đòi hỏi thực hiện đồng loạt các hoạt động như chuẩn bị đánh giá các rủi ro thiên tai, bảo vệ hệ sinh thái, cải tiến kỹ thuật canh tác nông nghiệp, quản lý nguồn tài nguyên nước, xây dựng tái định cư ở các khu vực an toàn, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, thể chế hóa cho thiết kế xây dựng các công trình, tăng cường mức độ phủ sóng của bảo hiểm và phát triển các mạng lưới an sinh xã hội…”, ông Ian Wilderspin phân tích .

Theo ông Ian Wilderspin, những giải pháp ứng phó này cần phải gắn với quá trình phát triển bền vững, bởi nó sẽ giúp giảm nhẹ rủi ro cho con người, đồng thời tăng khả năng ứng phó của cộng đồng đối với sự tàn phá của thiên tai. Trong bất kỳ trường hợp nào có thể, các giải pháp giảm nhẹ và ứng phó nên được thực hiện đồng thời, bởi vì một số giải pháp ứng phó cũng có thể góp phần làm giảm lượng phát thải nhà kính, trong khi ngược lại, các giải pháp giảm nhẹ có thể làm giảm rủi ro thiên tai.

Cần phải lưu ý rằng, ứng phó với biến đối khí hậu vốn có thể thay đổi linh hoạt, nhưng ngược lại, giảm nhẹ rủi ro thiên tai lại hướng tới “ những trận thiên tai theo mùa” có tính chu kỳ. Cách tiếp cận của Việt Nam trong việc giảm nhẹ rủi ro thiên tai cần được thực hiện thông qua “lăng kính của biến đổi khí hậu”.

Theo PGS.TS Trần Thục, Viện khoa học khí tượng thủy văn và môi trường, nâng cao nhận thức, tăng cường hiểu biết về biến đổi khí hậu, giúp mọi người phòng ngừa và bảo vệ mình trước thảm họa thiên tai là một hoạt động rất cần thiết. Đây cũng là một trong những trọng tâm của chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu của Việt Nam. Từ năm 2010, các kế hoạch nâng cao nhận thức về cơ bản đã được xây dựng và bắt đầu triển khai tại các địa phương, tại các bộ quản lý các lĩnh vực, ngành nhạy cảm và dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu; triển khai rộng rãi kế hoạch nâng cao nhận thức trong hệ thống giáo dục, đào tạo. Chính phủ chủ trương đạt trên 10% cộng đồng dân cư, trên 65% công chức/viên chức nhà nước có hiểu biết cơ bản về biến đổi khí hậu. Đến năm 2015, đạt được trên 80% cộng đồng dân cư, 100% công chức/viên chức nhà nước hiểu biết cơ bản về biến đổi khí hậu và tác động của nó.

Ngoài ra, theo ông Koos Neefjes, chuyên gia tư vấn chính sách về biến đổi khí hậu của UNDP tại Việt Nam, việc quy hoạch đô thị cũng cần được quan tâm hơn nữa. Ví dụ như tại Tp. Hồ Chí Minh, hiện nay, hệ thống đê điều đang được nâng cấp, nhưng để đảm bảo rằng đến năm 2050, lũ lụt tại khu vực này sẽ gây ít thiệt hại hơn đòi hỏi chính quyền địa phương phải có nhiều nỗ lực hơn nữa. Vấn đề quan trọng là phải dừng ngay việc mở rộng thành phố sang những vùng đất thấp, đồng thời di dời bớt dân cư và những nhà máy công nghiệp ra khỏi thành phố.

Thiết kế của hệ thống cơ sở hạ tầng cần cân nhắc tới yếu tố về cường độ và tần suất gia tăng của thiên tai. Ví dụ, hệ thống thoát nước mưa đô thị tại Hà Nội và Tp.Hồ Chí Minh cần được điều chỉnh và nâng cấp sau các trận lụt lịch sử mấy năm qua.

Hơn hết, theo ông Koos Neefjes, Việt Nam cần quan tâm tới những nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất, như những người dân ở vùng ven biển với thu nhập ít ỏi và ít có khả năng tiếp cận với các dịch vụ y tế và giáo dục. Tại khu vực này, cũng cần phải tăng cường trồng rừng để bảo vệ hệ thống đê biển và bảo tồn đa dạng sinh học.