Tái cấu trúc kinh tế Việt Nam

Tái cấu trúc nền kinh tế theo yêu cầu hiện đại và phát triển bền vững là quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng chủ yếu từ dựa vào các yếu tố phát triển theo chiều rộng là vốn, khai thác tài nguyên và nguồn nhân lực chất lượng thấp, sang mô hình tăng trưởng theo chiều sâu, chủ yếu dựa vào các nhân tố năng suất tổng hợp, như khoa học công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao và kỹ năng quản lý hiện đại, qua đó mà nâng cao mức đóng góp của các yếu tố này vào tăng trưởng…

Đó cũng là thông điệp nổi bật mà Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, Ủy viên Bộ Chính trị, nêu bật trong bài viết: “Những nội dung chủ yếu của Chiến lược phát triển KT-XH giai đoạn 2011-2020 và nhiệm vụ trọng tâm năm 2011” đăng trên Cổng Thông tin Chính phủ ngày 3/1/2011.

Nhìn tổng thể, có thể thấy, trong loạt bài viết gần đây của Thủ tướng liên quan đến Chiến lược phát triển KT-XH Việt Nam, đây là một bài viết có nhiều điểm mới, cả về quan điểm, nhiệm vụ và giải pháp cần thiết cho hành trình suốt thập kỷ tới của Việt Nam nói chung, cũng như cho năm 2011 nói riêng.

Những điểm nhấn về quan điểm phát triển

Bài viết của Thủ tướng đã nhấn mạnh và làm rõ hơn 4 đột phá quan trọng về quan điểm tái cấu trúc và phát triển bền vững của Việt Nam trong thời kỳ mới, đó là:

Thứ nhất, coi phát triển bền vững là yêu cầu xuyên suốt trong qua trình phát triển: Giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với phát triển các lĩnh vực văn hóa xã hội, thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường; đặt yêu cầu bảo đảm tốc độ tăng trưởng nhanh, rút ngắn khoảng cách phát triển với các nước, đồng thời khắc phục tư tưởng chạy theo tốc độ mà không chú ý đúng mức đến chất lượng tăng trưởng.

Thứ hai, nhấn mạnh yêu cầu mới, quan trọng của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất: Theo đó, Lực lượng sản xuất phải dựa vào trình độ khoa học, công nghệ ngày càng cao, phản ánh xu thế khoa học, công nghệ đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp. Còn Quan hệ sản xuất phải bảo đảm phát triển nhanh hài hoà các thành phần kinh tế, các loại hình doanh nghiệp trên cơ sở tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế, khuyến khích phát triển các hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh với sở hữu hỗn hợp mà chủ yếu là các doanh nghiệp cổ phần, để loại hình kinh tế này trở thành phổ biến trong nền kinh tế, thúc đẩy xã hội hoá sản xuất kinh doanh và sở hữu. Hoàn thiện cơ chế chính sách để phát triển mạnh kinh tế tư nhân…

Thứ ba, làm rõ nội hàm vai trò chủ đạo của khu vực kinh tế nhà nước trong quá trình tái cấu trúc kinh tế: Theo đó kinh tế nhà nước không chỉ là doanh nghiệp nhà nước, mà còn có các nguồn lực khác do Nhà nước sở hữu, gồm ngân sách nhà nước, đất đai, tài nguyên, dự trữ quốc gia… Thông qua các chính sách phát triển và cơ chế điều tiết, phân bổ hiệu quả, các nguồn lực này sẽ là nhân tố kích hoạt, định hướng việc thực hiện chính sách cơ cấu và sự phát triển kinh tế - xã hội nói chung. Vì vậy, khi nói kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo không chỉ nói riêng nguồn lực vật chất, mà phải đặt nó trong sự tác động của chính sách, khả năng sử dụng hiệu quả nguồn lực của Nhà nước; Hơn nữa, không chỉ nói đến vai trò của kinh tế nhà nước trong phát triển kinh tế, mà phải đặt trong tổng thể phát triển kinh tế - xã hội nói chung. Điều đó cũng đòi hỏi phải nhận thức và định vị lại nội dung hoạt động và cơ chế quản lý doanh nghiệp nhà nước.

Thứ tư, khẳng định yêu cầu xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ ngày càng cao trong điều kiện hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng: Nhấn mạnh quan điểm này là hết sức cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Tiềm lực kinh tế của đất nước, lực lượng doanh nghiệp trong nước có mạnh, nền kinh tế mới vững, vị thế trong hội nhập mới cao. Càng hội nhập có hiệu quả, Việt Nam càng có điều kiện thuận lợi để xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ.

Có thể nói, 4 điểm nhấn quan trọng nêu trên là những khái quát cô đọng và toàn diện những bài học thực tế và phản ánh xu hướng phát triển hợp thời đại của Việt Nam, như một trong các nhân tố bảo đảm sự phát triển bền vững của nước ta trong bối cảnh mới. Đặc biệt, việc định vị quan điểm về vai trò kinh tế nhà nước như trên là một trong những bước tiến mới cần thiết về nhận thức của Đảng và Nhà nước ta trong quá trình Đổi mới và chuyển sang giai đoạn phát triển mới của Đất nước.

Những điểm nhấn về mục tiêu chiến lược và các khâu đột phá trong tái cấu trúc và phát triển theo yêu cầu hiện đại và bền vững.

Nhắc lại mục tiêu tổng quát mà Dự thảo Chiến lược đề ra “Phấn đấu đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại; chính trị - xã hội ổn định, dân chủ, kỷ cương, đồng thuận; đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân được nâng lên rõ rệt; độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ được giữ vững; vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế tiếp tục được nâng lên; tạo tiền đề vững chắc để phát triển cao hơn trong giai đoạn sau” bài viết của Thủ tướng đã chỉ rõ yêu cầu: Lấy phát triển kinh tế làm trung tâm, đảm bảo sự thống nhất giữa kinh tế, xã hội với chính trị, quốc phòng, an ninh; gắn kết nhiệm vụ trung hạn với yêu cầu phát triển dài hạn, đồng thời phải tiến hành đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó phải chọn đúng các khâu đột phá - những khâu hiện đang là những điểm nghẽn cản trở sự phát triển mà nếu giải quyết tốt các khâu này sẽ tạo ra những tiền đề giải phóng mọi tiềm năng, khai thác có hiệu quả các nguồn lực cho phát triển.

Đề cập đến 3 điểm đột phá về thể chế, về phát triển cơ sở hạ tầng và về phát triển nguồn nhân lực mà Dự thảo Cương lĩnh đã nêu, bài viết của Thủ tướng đã nhấn mạnh những điểm mới đáng chú ý: Kinh tế thị trường chỉ có thể được hoàn thiện khi các yếu tố, các loại thị trường được hình thành đồng bộ trong một môi trường cạnh tranh bình đẳng; Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường phải gắn với đẩy mạnh cải cách hành chính, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp. Nhà nước phải có chính sách và công cụ hiệu quả khắc phục những mặt trái của cơ chế thị trường; phải huy động các nguồn lực để thực hiện đột phá về CSHT, tập trung vào giao thông và CSHT đô thị lớn; phải đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục quốc dân, phát triển mạnh nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao; đồng thời, gắn kết chặt chẽ phát triển nguồn nhân lực với phát triển và ứng dụng khoa học, công nghệ để phát triển nhanh và bền vững.

Trọng tâm bài viết của Thủ tướng tập trung vào nội dung tái cấu trúc nền kinh tế, trong đó nêu bật: Tái cấu trúc nền kinh tế là một quá trình, với nội dung và nhịp độ tùy thuộc sự phát triển của khoa học, công nghệ và sự dịch chuyển lợi thế cạnh tranh giữa các nước và tình hình cụ thể của mỗi quốc gia. Đối với nước ta, tái cấu trúc nền kinh tế phải diễn ra toàn diện và đồng thời, trong đó tập trung vào các nội dung lớn sau:

(1) Đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế: Tăng nhanh tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ trong tổng sản phẩm quốc dân, trọng tâm là phát triển công nghiệp hỗ trợ và các ngành dịch vụ chất lượng cao, có giá trị gia tăng lớn, nhằm tạo ra nhiều sản phẩm có khả năng cạnh tranh để có thể tham gia vào mạng sản xuất và chuỗi giá trị toàn cầu. Đồng thời, coi trọng vai trò có ý nghĩa chiến lược lâu dài của nông nghiệp trong việc ổn định xã hội, bảo đảm an ninh lương thực và cải thiện đời sống nông dân; xây dựng một nền nông nghiệp sản xuất hàng hóa với công nghệ cao nhằm tăng giá trị gia tăng trên một đơn vị diện tích đất; gắn kết chặt chẽ giữa áp dụng khoa học công nghệ với tổ chức sản xuất; giữa sản xuất, chế biến với phân phối trong một chuỗi giá trị, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các khâu trong chuỗi giá trị đó, giữa phát triển nông nghiệp với xây dựng nông thôn mới

(2) Tái cấu trúc các doanh nghiệp: Tiếp tục đổi mới doanh nghiệp nhà nước, phát triển mạnh kinh tế dân doanh, mỗi doanh nghiệp phải tự tái cấu trúc để thích ứng với sự thay đổi về công nghệ và thị trường nhằm tăng năng suất, chất lượng, hiệu quả.

(3) Tái cấu trúc thị trường: Coi trọng hơn thị trường trong nước; phát triển mạnh hệ thống phân phối của các doanh nghiệp nước ta trên thị trường nội địa để có thể làm chủ thị trường này, tạo cơ sở vươn xa, thâm nhập sâu vào thị trường thế giới, mở rộng thị trường xuất khẩu, khai thác có hiệu quả các thị trường có hiệp định mậu dịch tự do.

(4) Tái cấu trúc vốn đầu tư, điều chỉnh cơ cấu và nâng cao hiệu quả đầu tư: Nhà nước tập trung đầu tư cho phát triển nguồn nhân lực và các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội thiết yếu nhất; Đồng thời, đẩy mạnh huy động nguồn lực của các thành phần kinh tế cho đầu tư phát triển; Khuyến khích đầu tư vào các ngành sản xuất các sản phẩm có giá trị gia tăng lớn, các ngành công nghiệp hỗ trợ, sử dụng công nghệ sạch; Hạn chế đầu tư vào các ngành khai thác tài nguyên, sử dụng nhiều đất, tiêu hao nhiều năng lượng; Không chấp nhận những dự án đầu tư công nghệ thấp, gây ô nhiễm môi trường.

Bài viết của Thủ tướng nhấn mạnh, thực hiện các nội dung tái cấu trúc trên đây, về thực chất, chính là thực hiện quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chủ yếu theo chiều rộng dựa vào tăng vốn đầu tư, khai thác tài nguyên và nguồn lao động chất lượng thấp sang mô hình tăng trưởng theo chiều sâu trên cơ sở áp dụng những thành tựu mới về khoa học, công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao và kỹ năng quản lý hiện đại. Các nhân tố này liên quan chặt chẽ với nhau và tích hợp tác động, có vai trò quyết định trong việc nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, tăng năng suất lao động và sức cạnh tranh. Trong đó, khoa học và công nghệ là động lực quyết định; con người đóng vai trò trung tâm, là chủ thể sáng tạo và sử dụng khoa học, công nghệ, thực hiện chức năng quản lý. Có kỹ năng quản lý hiện đại mới phát huy tối đa tác động của hai nhân tố trên.

Đồng thời, Bài viết cũng cảnh báo: Chuyển đổi mô hình tăng trưởng là đòi hỏi khách quan của quá trình phát triển, nhất là trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh gay gắt, nhưng không thể hành động theo ý muốn mà phải tạo ra các tiền đề và điều kiện cho quá trình chuyển đổi. Những tiền đề và điều kiện đó chính là các đột phá chiến lược. Chính vì vậy, trong thời kỳ chiến lược tới, nhất là trong những năm đầu, phải tập trung giải quyết các khâu đột phá, kết hợp hợp lý giữa tăng trưởng theo chiều rộng với tăng trưởng theo chiều sâu, theo hướng chuyển mạnh sang chiều sâu. Tái cấu trúc nền kinh tế, chuyển đổi mô hình tăng trưởng là công việc đòi hỏi sự nỗ lực của các ngành, các cấp, của cộng đồng doanh nghiệp. Trong đó, Nhà nước đóng vai trò mở đường và hỗ trợ còn doanh nghiệp là chủ thể, lực lượng chủ công của tiến trình này.

Giải bài toán tái cấu trúc kinh tế theo yêu cầu phát triển hiện đại và bền vững còn đòi hỏi phải coi trọng nội dung văn hóa xã hội và bảo vệ môi trường. Khi đề cập đến các khía cạnh văn hóa của quá trình tái cấu trúc, Bài viết của Thủ tướng đã chỉ ra ý nghĩa và mối tương quan sâu sắc của văn hóa với tư cách là lĩnh vực rộng lớn có nhiều nội dung gắn kết tương tác lẫn nhau, tác động mạnh đến kinh tế và mọi mặt của đời sống, đến từng con người và cả cộng đồng, hình thành nên hệ giá trị của một quốc gia, tạo ra bản sắc của một dân tộc, là yếu tố quan trọng trong tư duy phát triển. Vì vậy, cần “phát triển toàn diện các lĩnh vực văn hóa xã hội hài hòa với phát triển kinh tế..., xử lý tốt mối quan hệ giữa kinh tế và văn hóa để văn hóa thực sự là nền tảng tinh thần của xã hội, là một động lực phát triển”, cũng như bảo đảm yêu cầu bảo vệ môi trường trong chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển của từng ngành, địa phương, trong từng dự án; đẩy mạnh xã hội hóa công tác bảo vệ môi trường và phát triển các dịch vụ môi trường. Chủ động triển khai chương trình ứng phó với biến đổi khí hậu, nhất là nước biển dâng; tăng cường hợp tác quốc tế trong hoạt động có tính toàn cầu này.

Cuối cùng, Bài viết của Thủ tướng đã khẳng định, tiền đề để giải thành công bài toán tái cấu trúc kinh tế Việt Nam theo yêu cầu phát triển hiện đại và bền vững đòi hỏi chúng ta phải giải thành công bài toán về nâng cao hiệu lực hiệu quả quản lý nhà nước trên cơ sở không ngừng hoàn thiện cơ chế Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ; Đồng thời, hoàn thiện các thiết chế thực hiện dân chủ, tăng cường dân chủ trực tiếp, đề cao vai trò phản biện xã hội, trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước các cấp…

TS.Nguyễn Minh Phong (Viện nghiên cứu phát triển KT-XH Hà Nội)