Con đường nào cho phát triển KH& CN tại Việt Nam?

Dành cho Tạp chí VIB FORUM một cuộc trò chuyện ngắn về Chiến lược phát triển khoa học và công nghệ (KH&CN), ông Trần Việt Hùng- Phó chủ tịch Liên hiệp Các hội Khoa học kỹ thuật VN khẳng định: do khó khăn về cơ chế thủ tục nên đã cản trở sự phát triển của KH&CN. Nếu khó khăn này không được giải quyết thì ngành KH& CN của VN sẽ luôn tụt hậu hơn so với các quốc gia trong khu vực và trên thế giới. Nguyễn Thanh thực hiện

Mới đây, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chiến lược phát triển KH& CN giai đoạn 2011- 2020. Ông Trần Việt Hùng cho rằng: Chiến lược phát triển KH&CN giai đoạn 2011-2020 đã được chuẩn bị trong thời gian tương đối dài, có sự tham gia của nhiều tổ chức và được đúc rút kinh nghiệm từ giai đoạn 2000-2010 nên đã có nhiều điểm thay đổi tạo tiền đề phát triển KH&CN giai đoạn 2011-2020. Trong đó, nổi bật là gắn Chiến lược KH&CN với chiến lược phát triển kinh tế xã hội của đất nước, đổi mới toàn diện cơ chế đầu tư, cơ chế tài chính đối với hoạt động KH&CN, đẩy mạnh xã hội hoá đầu tư cho hoạt động KH&CN, lấy doanh nghiệp làm trung tâm cho hoạt động nghiên cứu KH&CN.

Thưa ông, hiện có không ít đề tài nghiên cứu khoa học chủ yếu giải quyết khâu công ăn, việc làm, mà không có địa chỉ ứng dụng hoặc chất lượng sản phẩm đề tài nghiên cứu thậm chí không thể ứng dụng được trong thực tiễn? Nguyên nhân của tình trạng này?

Những khó khăn về cơ chế, thủ tục hành chính thì nhiều nhà khoa học đã phát biểu. Tôi nghĩ rằng, khó khăn về cơ chế thì đó là cách thức hình thành, quản lý và tài trợ các đề tài hiện nay vẫn mang nhiều nét quản lý kiểu hành chính. Tuy nhiên, theo định hướng chiến lựợc KH&CN mới thì điều này đã được quan tâm, điều chỉnh theo hướng phù hợp với thông lệ quốc tế. Đây là một yếu tố rất tốt.

Tương tự như vậy, trong thủ tục hành chính, về hóa đơn chứng từ quy định rất chi tiết, cứng nhắc về định lượng kinh phí cho một chuyên đề... khiến vấn đề thanh toán trở thành vấn nạn mà nhiều chủ nhiệm đề tài đã phản ánh. Rất may là trong định hướng về thủ tục tài chính mới thì đây cũng là một trong những vấn đề sẽ được hoàn thiện để đáp ứng được thực chất của vấn đề trong nghiên cứu khoa học.

Chính vì vậy, phải mạnh dạn thay đổi toàn diện cơ chế quản lý hoạt động KHCN cũng như cơ chế đầu tư tài chính cho KHCN làm sao cho nhà khoa học có thể sống được bằng sự sáng tạo của mình và thu hút được sự đầu tư của xã hội cho hoạt động KHCN.

Được biết, hiện nay, trên thế giới đã xây dựng mô hình trung tâm nghiên cứu xuất sắc (COE) hay nhóm nghiên cứu tiên tiến đang được thực hiện rất thành công trong nhiều lĩnh vực. Vậy, với Việt Nam có thể áp dụng mô hình này có phù hợp trong hoàn cảnh hiện nay hay không, thưa ông ?

Việc xây dựng một mô hình nghiên cứu như thế nào là tuỳ thuộc vào hoàn cảnh và điều kiện của từng quốc gia. Tuy nhiên, xu hướng phát triển KH chung hiện nay là sự kết hợp đa ngành, đa lĩnh vực vì hầu như các sản phẩm KH-CN đều là kết quả của sự tích hợp các thành tựu khoa học kỹ thuật của nhiều ngành khác nhau. Vì vậy tôi cho rằng việc thành lập các nhóm nghiên cứu theo một mục tiêu để tạo ra một sản phẩm KHCN nào đó là rất quan trọng.

Tuy nhiên, khó khăn là ở nước ta các nhà khoa học công nghệ không quen hợp tác nhóm trong quá trình nghiên cứu. Ở các nước tiên tiến người ta đào tạo kỹ năng này ngay từ khi các em học sinh còn ngồi trên ghế phổ thông.

Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật sẽ có những động thái nào để thúc đẩy tạo ra những sản phẩm khoa học đáp ứng được yêu cầu phát triển của nền kinh tế cũng như của hội nhập quốc tế?

Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam đã có những đóng góp ngay trong quá trình xây dựng Chiến lược phát triển KH&CN giai đoạn 2011-2020. Trong giai đoạn tới với chức năng nhiệm vụ của mình, Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam sẽ đẩy mạnh việc tuyên truyền nâng cao nhận thức về vai trò KHCN trong xã hội, phổ biến các kiến thức khoa học và kỹ thuật tiên tiến, phát động rộng rãi phong trào sáng tạo khoa học kỹ thuật trên toàn quốc và đóng góp những giải pháp cụ thể về cơ chế đầu tư, cơ chế quản lý, chính sách sử dụng cán bộ khoa học kỹ thuật trong nước và quốc tế để góp phần thực hiện Chiến lược đã được Thủ tướng phê duyệt.

Và tôi cho rằng, trong thời gian tới thực hiện cơ chế đặt hàng theo yêu cầu phát triển kinh tế xã hội và những nhiệm vụ cấp bách của đất nước. Tuy nhiên, muốn để cơ chế này vận hành hiệu quả cần xác định đúng mục tiêu, nhiệm vụ. Tiếp theo là xác định được tổ chức cá nhân có đủ năng lực thực hiện nhiệm vụ. Cuối cùng là phải đánh giá được kết quả, xác định được lĩnh vực ứng dụng kết quả nghiên cứu.

Cơ chế này là khá mới mẻ đối với ta, nhưng theo tôi là cần thiết. Việc đặt hàng thực hiện nhiệm vụ KHCN được áp dụng trong các lĩnh vực KH tự nhiên, KH xã hội và nhân văn, CN và kỹ thuật. Cơ chế này cần được thực hiện công khai, dân chủ với sự tham gia của các tổ chức kinh tế, KHCN; trong đó vai trò của doanh nghiệp là rất quan trọng.