Kinh tế xanh và thách thức trên con đường tăng trưởng bền vững

Vừa qua, Hội nghị thượng đỉnh Liên hợp quốc (LHQ) về phát triển bền vững (Rio+20) đã diễn ra tại thành phố Rio de Janeiro, Brazil với sự tham dự của hơn 90 nguyên thủ và đại diện 191/193 thành viên LHQ. Sự kiện được cho là cơ hội vàng để thế giới đạt được sự đồng thuận về những biện pháp mới nhằm thúc đẩy sự tăng trưởng; xóa đói giảm nghèo, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Đoàn Việt Nam do Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân dẫn đầu.

Chặng đường nhiều thách thức

Phát triển bền vững là xu thế tất yếu trong tiến trình phát triển của xã hội, là một lựa chọn mang tính chiến lược mà tất cả các quốc gia đều phải quan tâm. Thực tế cho thấy, hiện nay thế giới vẫn đang phải đối mặt với những thách thức vô cùng to lớn như: khủng hoảng tài chính-kinh tế, biến động giá năng lượng và thực phẩm, tình trạng thiếu lương thực, biến đổi khí hậu và mất đa dạng sinh học. Bên cạnh đó, các yếu tố của phát triển không bền vững cũng đã làm tăng sức ép lên tài nguyên thiên nhiên vốn có hạn của trái đất và lên năng lực đảm nhận của các hệ sinh thái.

Theo số liệu thống kê, do những xáo trộn về môi trường do ô nhiễm con người gây ra, chỉ trong thập kỷ đầu thế kỷ 21, đã có gần 4.000 thảm họa tự nhiên, ảnh hưởng đến cuộc sống của gần 2 tỷ người trên Trái Đất. Và nếu không có những cải cách tức thời, con số thảm họa này sẽ tăng gấp đôi trong ít nhất 10 năm tới. Không chỉ thế, sau 40 năm ra đời Chương trình Môi trường Liên Hợp quốc (1972 - 2012), 20 năm thực hiện "Tuyên bố Rio" (1992 - 2012), những thách thức về môi trường vẫn chưa nhận được lời giải đáp thỏa đáng. Các vấn đề bức bách về an ninh phi truyền thống như an ninh con người, an ninh lương thực, sự cách biệt giàu nghèo và xuống cấp về môi trường ngày càng trở nên trầm trọng.

Với Việt nam, những thách thức về khủng hoảng tài chính, biến đổi khí hậu đang ngày càng bộc lộ rõ rệt. Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (2008) đã chỉ ra rằng, với mực nước biển dự báo nâng cao 1m vào 2100 thì nền kinh tế Việt Nam sẽ chịu thiệt hại khoảng 17 tỷ đôla hàng năm, gây ngập 12% diện tích đất ven biển và ảnh hưởng tới cuộc sống của 23% dân số sinh sống tại khu vực này. Ngoài ra, vấn đề về dân số và gia tăng dân số cũng là thách thức không nhỏ với phát triển bền vững trên thế giới nói chung và với Việt Nam nói riêng. Theo ước tính, đến năm 2050, dân số thế giới có thể lên đến hơn 9 tỷ người. Tỷ lệ đô thị hóa cũng diễn ra nhanh chóng, sự chuyển dịch dân số lớn từ nông thôn ra thành thị khiến môi trường đô thị diễn biến phức tạp. Ước tính đến năm 2015, 22 siêu đô thị sẽ có dân số vượt quá 10 triệu và ở một số trường hợp vượt quá 20 triệu người. Như vậy, các đô thị sẽ phải đối mặt với hàng loạt thách thức mới như nước sạch, không khí, xử lý nước thải, thực phẩm, nơi cư trú và phương tiện chuyên chở. Quá trình đô thị hóa ở Việt Nam cũng bộc lộ nhiều báo động. Hệ thống đô thị ở Việt Nam ngày càng bộc lộ rõ những yếu kém về cơ sở hạ tầng, kiến trúc, ô nhiễm môi trường và các vấn đề xã hội liên quan.

Tại hội nghị chính thức Rio+20, Brazil với chủ đề "Tương lai mà chúng ta mong muốn" (The Future We Want), các cuộc thảo luận đã tập trung vào chủ đề chính là cải thiện khuôn khổ thể chế để phát triển bền vững và phát triển nền kinh tế xanh trong bối cảnh phát triển bền vững và xóa đói nghèo. 7 lĩnh vực cần ưu tiên quan tâm là: Việc làm, năng lượng, thành phố, an ninh lương thực và nông nghiệp bền vững, nước, đại dương và khả năng sẵn sàng đối phó với thiên tai. Các nhóm nước nhìn nhận rằng mục tiêu về phát triển bền vững sẽ xuyên suốt trong giai đoạn hiện nay và trong cả tương lai. Phát triển bền vững sẽ dựa trên 3 trụ cột chính là kinh tế, xã hội và môi trường. Theo đó, các vấn đề liên quan đến 3 trụ cột này cần được giải quyết, trải rộng từ tăng trưởng kinh tế, xóa đói giảm nghèo, tạo việc làm, tăng quyền cho phụ nữ đến phổ cập giáo dục, ứng phó với biến đổi khí hậu và an ninh năng lượng…

Tuy nhiên, các nhóm nước cũng có cái nhìn và mức độ khác nhau với những vấn đề liên quan đến phát triển bền vững. Các nước đang phát triển tập trung mục tiêu cao cho xóa đói giảm nghèo, tăng cường năng lực, chuyến giao công nghệ, phát triển kinh tế, trong đó đề cao vai trò lãnh đạo và tính tự chủ của mỗi quốc gia. Với các nước phát triển đã đưa ra những khái niệm, nguyên tắc và định hướng nhưng nhấn mạnh khía cạnh xã hội, nhân quyền, không cam kết sâu đề cao trách nhiệm của các nhóm tư nhân và xã hội dân sự.

Kinh tế xanh-con đường tăng trưởng bền vững

Là một trong những nội dung chính của hội nghị, phát triển kinh tế xanh được xem như con đường dẫn đến tăng trưởng bền vững trong bối cảnh xóa đói giảm nghèo. Xung quanh vấn đề này, các nước phát triển ủng hộ nền kinh tế xanh, coi đây là một trong những nội dung của tái cơ cấu nhằm phục hồi kinh tế sau khủng hoảng và duy trì lợi thế cạnh tranh trong nền kinh tế thế giới. Các nước đang phát triển thì cho rằng, kinh tế xanh là một trong những công cụ để đạt được phát triển bền vững. Kinh tế xanh phải có mối liên hệ chặt chẽ với các chính sách về kinh tế, xã hội và môi trường của quốc gia cũng như mục tiêu của các cam kết quốc tế về phát triển bền vững, kể cả mục tiêu thiên niên kỷ. Tuy nhiên, mỗi quốc gia cần đánh giá được những cơ hội, thách thức cũng như những mục tiêu phát triển bền vững cần đạt đến.

Nêu cao chủ đề “Tương lai chúng ta muốn”, Rio lần này tiếp tục khẳng định mối liên hệ bền chặt giữa con người với con người, cho rằng mục tiêu, khát vọng và kết quả của hội nghị phụ thuộc vào tất cả chúng ta, tương lai đều do chúng ta và các thế hệ tương lai quyết định. Vấn đề mấu chốt của Hội nghị Rio+20 lần này là phải thay đổi các phương thức sản xuất và tiêu thụ. Theo đó, tất cả các quốc gia cam kết tăng trưởng kinh tế không chỉ thông qua tốc độ tăng Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) mà còn dựa vào các tiêu chí xã hội và môi trường.

Dẫn đầu đoàn Việt Nam, Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân khẳng định, Việt Nam coi phát triển bền vững là định hướng phát triển cần được quan tâm trong thời gian tới và sẽ được triển khai thực hiện cho phù hợp với điều kiện và bối cảnh phát triển đất nước. Việt Nam đề nghị LHQ thiết lập các trung tâm kinh tế xanh tại các khu vực trên thế giới. Các trung tâm này có nhiệm vụ cập nhật các chỉ số của các nước trong khu vực, cung cấp các dịch vụ tư vấn xây dựng chính sách và thực hành tốt nhất cho các quốc gia, lập báo cáo hàng năm về kinh tế xanh… Việt Nam kêu gọi các nước phát triển chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ các nước đang phát triển thúc đẩy triển khai đầu tư, xây dựng phát triển các đô thị xanh về các vấn đề: xây dựng công trình xanh, khu dân cư xanh, sử dụng năng lượng xanh, công nghiệp xanh, bảo vệ và phát triển các kgông gian xanh… Riêng đối với khu vực Đông Nam Á, Việt Nam sẵn sàng phối hợp với các nước ASEAN và LHQ để thiết lập Trung tâm Khu vực về kinh tế Xanh tại Việt Nam và chia sẻ chi phí hoạt động của trung tâm này.

Diễn ra vào thời điểm thế giới phải đối mặt với nhiều thách thức to lớn, như kinh tế lâm vào khủng hoảng, khoảng cách giàu nghèo gia tăng, đa dạng sinh học suy giảm và các hệ sinh thái tự nhiên suy thoái, hội nghị Rio+20 lại càng có ý nghĩa và được đánh giá là cơ hội vàng để cộng đồng quốc tế định hướng chính sách và hành động thúc đẩy phát triển bền vững cả về kinh tế, xã hội và môi trường.

Thu Hà