Hài hòa lợi ích doanh nghiệp và xã hội

Khi doanh nghiệp bất chấp các chuẩn mực văn hóa kinh doanh thì thiệt hại không chỉ là đối với người tiêu dùng mà thiệt hại lớn cho nền kinh tế, xã hội. Cần thiết phải xây dựng được chuẩn mực về văn hóa kinh doanh là đòi hỏi liên tục của xã hội. Những lệch lạc đã xuất hiện là hệ quả của việc còn thiếu nhiều chuẩn mực chung về văn hóa kinh doanh.

Ngân hàng và câu chuyện “sống chết mặc bay…”

Năm 2011, hàng loạt doanh nghiệp lâm vào cảnh khó khăn do thiếu việc làm, thiếu vốn hoặc có việc làm nhưng thiếu vốn; nền kinh tế tăng trưởng thấp thì các ngân hàng công bố vẫn lãi, thậm chí có ngân hàng còn đạt mức lãi cao. Trong 8 tháng đầu năm 2012 dù các nhà băng luôn than khó giải ngân, tăng trưởng tín dụng của toàn ngành ngân hàng chỉ đạt 1,4%; trong khi mục tiêu để ra cho năm 2012 là 15 - 17%/năm. Tuy nhiên kết quả kinh doanh của hầu hết nhà băng công bố đều dương. Không ít ngân hàng đạt lợi nhuận hàng nghìn tỷ đồng, như: Eximbank, ACB, OCB… 9 tháng đầu năm DongABank công bố nhuận trước thuế đạt 1.042 tỷ đồng, hoàn thành 69,48% kế hoạch năm; Sacombank sau khi đã trích lập dự phòng rủi ro 2.563 tỷ đồng, đạt 3/4 kế hoạch năm, về lợi nhuận Sacombank đạt mức 2.107 tỷ đồng…

Tạm gác qua một bên thực chất của những con số đó mà xét đến ứng xử của ngân hàng đối với các doanh nghiệp cần vốn nói chung và những doanh nghiệp đã thất bại trong tiếp cận với nguồn vốn ngân hàng trong giai đoạn khó khăn này sẽ thấy có điều đáng bàn về văn hóa kinh doanh. Có 47,6% doanh nghiệp cho rằng cần có “bồi dưỡng” cho cán bộ ngân hàng khi vay vốn và và 60,6% cho là phải có mối quan hệ với NH hoặc cán bộ tín dụng thì mới vay được vốn – là kết quả khảo sát của dự án "Sáng kiến xây dựng tính nhất quán và minh bạch trong quan hệ kinh doanh tại VN" do VCCI công bố tháng 9/2012. Khoản phí bôi trơn bình quân là 2,8% tổng vốn được vay. Có những trường hợp khoản phí này có thể đến - 10% - Báo cáo cho biết.

Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia cũng mới công bố kế quả khảo sát trên 60 doanh nghiệp tại TP HCM và Đà Nẵng (khảo sát vào tháng 4/2012), cho thấy có 63% doanh nghiệp trả lời hầu như không thể tiếp cận vốn tín dụng trong năm 2011 và 3 tháng đầu năm 2012.

Mặc dù bắt buộc phải có các khoản “phí bôi trơn”; nghiệp vẫn khó tiếp cận với nguồn vốn ngân hàng còn do tình trạng nghẽn mạch nguồn vốn ngân hàng. Nguồn vốn này nghẽn mạch một phần do lãi suất cho vay không thể giảm nhiều cho dù ngân hàng Nhà nước đã thực hiện nhiều biện pháp mạnh và đẩy lãi suất huy động trần từ 14%/năm xuống còn 9%/năm, nhưng thời gian thực thi quá ngắn chưa thể tạo nên chuyển biến lớn về lãi suất. Bên cạnh đó lợi nhuận ngân hàng còn bị đe dọa bởi các món nợ bất động sản lớn khó đòi; một số ngân hàng phải cho các xí nghiệp “sân sau” vay với lãi suất thấp, nên họ phải giữ lãi suất cao (vượt 15% ) với các doanh nghiệp khác để giữ vững chỉ tiêu lợi nhuận; nguồn vốn cho khu vực kinh tế tư nhân cạn kiệt do đã chảy vào đầu tư công - khu vực kém hiệu quả nhất; tình trạng sở hữu chéo tràn lan giữa các ngân hàng; thiếu minh bạch về nợ xấu và tình trạng thao túng, lũng đoạn và thôn tính ngân hàng bất hợp pháp của một nhóm tài phiệt có lợi thế…

Văn hóa kinh doanh truyền thống “Buôn có bạn, bán có phường” nếu được đem áp dụng để nhìn nhận những hiện tượng trên của các ngân hàng thương mại trong giai đoạn hiện nay sẽ khó có thể biện minh cho quan điểm rằng họ đang đặt lợi ích chung của nền kinh tế lên trên hết.

Coi thường lợi ích của khách hàng

Câu chuyện độc quyền và thói quen phớt lờ lợi ích khách hàng không phải là hiếm trong kinh doanh ở Việt Nam. Do được bảo hộ bằng vị thế độc quyền quá lâu nên tình trạng này trở thành khá phổ biến. Câu chuyện mới đây nhất về tình trạng này là khi hai bộ Công thương và Tài chính tranh cãi gay gắt về chuyện lãi, lỗ của Petrolimex - doanh nghiệp giữ vị thế độc quyền trong kinh doanh xăng dầu khi bàn để tăng giá xăng; chuyện ngành điện báo lỗ “khủng” về ngành kinh doanh chính; thất thoát điện năng lớn, giá điện cao….nhưng lại mang vốn đi kinh doanh tràn lan ngoài ngành.

Đối với những doanh nghiệp không may mắn có được vị thế kinh doanh độc quyền thì quyền lợi của khách hàng hay đối tác lại bị “phớt lờ” theo kiểu khác. Điểm qua trường hợp của các đại gia hiện tại đang nợ nần chống chất, các chuyên gia kinh tế cho rằng chiêu thức của họ là lợi dụng tình trạng bong bóng kinh tế, đầu cơ đất đai hay nâng giá tài sản lên quá cao so với giá trị thực rồi đem đi thế chấp vay vốn ngân hàng. Tất nhiên, quyền lợi của khách hàng: những nhà đầu tư thứ cấp; hoặc người có nhu cầu thực sự không được hề đảm bảo khi bong bóng vỡ.

Ở những ngành nghề khác, khi doanh nghiệp sản xuất, tiêu thụ hàng hóa kém phẩm chất, hàng hóa có sử dụng hóa chất cấm; quảng cáo quá mức về chất lượng, tác dụng của sản phẩm hoặc trong quá trình hoạt động kinh doanh đã làm phá hủy môi trường… thì người tiêu dùng gánh chịu hậu quả.

Trách nhiệm xây dựng chuẩn mực văn hóa kinh doanh

Khi doanh nghiệp bất chấp các chuẩn mực văn hóa kinh doanh thì thiệt hại không chỉ là đối với người tiêu dùng mà thiệt hại lớn cho nền kinh tế, xã hội. Cần thiết phải xây dựng được chuẩn mực về văn hóa kinh doanh là đòi hỏi liên tục của xã hội. Những lệch lạc đã xuất hiện là hệ quả của việc còn thiếu nhiều chuẩn mực chung về văn hóa kinh doanh. Khi bàn về một chuẩn mực chung về văn hóa kinh doanh, Tiến sĩ Đặng Đức Dũng – GĐ khu vực Châu Á Thái Bình Dương, Tập đoàn Kangaroo nêu quan điểm: Chuẩn mực chung về văn hóa kinh doanh hình thành trên cơ sở chuẩn mực về văn hóa doanh nghiệp. Việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp phải dựa trên “kiềng ba chân”: nâng tầm hợp tác quốc tế để hội nhập sâu; chú trọng cam kết chất lượng trong sản xuất, phân phối và dịch vụ; tích cực trong các hoạt động thể hiện trách nhiệm xã hội.

Còn với nhà sử học Dương Trung Quốc thì: Đạo làm giàu với cốt lõi là tinh thần yêu nước và chí khí vươn lên hội nhập nền kinh tế thế giới là những nội hàm căn bản của văn hóa kinh doanh, văn hóa doanh nghiệp/doanh nhân Việt Nam.

Theo Phó giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thanh Tâm – Viện trưởng viện nghiên cứu và hỗ trợ phát triển nhân lực doanh nghiệp: để xây dựng và phát triển văn hóa kinh doanh tốt trong doanh nghiệp cần: Có nhận thức đầy đủ và đúng đắn về văn hóa kinh doanh không chỉ bản thân doanh nghiệp mà là toàn xã hội.

Dù là doanh nghiệp xương sống của nền kinh tế, doanh nghiệp độc quyền, doanh nghiệp Nhà nước hay doanh nghiệp tư nhân đều phải tham gia vào quá trình xây dựng chuẩn mực chung về văn hóa kinh doanh. Chuẩn đó cần được xây dựng trên quan điểm hài hòa giữa lợi ích với trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp – chuyên gia này khẳng định.

Nguyễn Thanh