Thay đổi cách tiếp cận vốn FDI

Chuyển hướng cách tiếp cận vấn đề thu hút đầu tư nước ngoài (FDI) vẫn là câu chuyện thời sự sau khi tình trạng thu hút FDI bằng mọi giá trong những năm qua, đã mang đến nhiều hệ lụy về sử dụng đất đai, tác động xấu đến môi trường và sinh thái.

Cái nhìn khả quan

Theo báo cáo của Cục Đầu tư nước ngoài, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, tính đến ngày 20/8, tổng số vốn FDI đăng ký vào Việt Nam từ đầu năm đã đạt 11,577 tỷ USD sau 8 tháng, giảm 12,3% so với cùng kỳ. Trong con số kể trên, vốn đăng ký cấp mới đạt 10,79 tỷ USD, tăng 41% về vốn đăng ký so với cùng kỳ năm 2009, nhưng vốn đăng ký bổ sung mới đạt 787 triệu USD, chỉ bằng 14,2% cùng kỳ.

Hà Nội và Tp. Hồ Chí Minh dẫn đầu về lượng dự án được cấp phép với con số lần lượt là 170 và 152. Tuy nhiên, về lượng vốn đầu tư, hai thành phố này này vẫn kém xa xo với Bà Rịa - Vũng Tàu và Quảng Ninh với số vốn được đăng ký đầu tư đều đạt trên 2 tỷ USD.

Cơ quan quản lý cho biết, vốn FDI thực hiện năm 2010 ước tính có thể đạt mức kế hoạch là 11 tỷ USD, tuy nhiên ở con số quan trọng nhất, vốn FDI chuyển thực tế qua cán cân thanh toán chỉ vào khoảng 8 tỷ USD, giảm khoảng 1 tỷ USD so với kế hoạch năm nay, nhưng so với năm trước vẫn tăng 9,6%.

Tuy nhiên, nhiều khả năng thu hút vốn FDI năm nay sẽ không đạt kế hoạch 22 tỷ USD, chỉ đạt 21 tỷ USD, giảm khoảng 9,1% so với năm 2009. Điểm sáng của thu hút FDI năm nay chính là số vốn thực hiện tăng so với trước. TS Lê Xuân Nghĩa-Phó Chủ tịch Ủy ban Giám sát tài chính Quốc gia phân tích: “Lượng vốn FDI đăng kỹ mặc dù giảm, nhưng vốn giải ngân 7 tháng đầu năm lại tăng 1,6% so với cùng kỳ năm ngoái. Nền kinh tế nhìn chung vẫn đang trong xu hướng tăng trưởng ổn định”.

Trước đó, năm 2007-2008 có bước đột phá về vốn FDI. Vốn đăng ký FDI năm 2009 và 2010 tại Việt Nam giảm khá nhiều so với năm 2008. Tuy số đăng ký giảm, nhưng dự báo vốn thực hiện từ 12-13 tỉ USD, bằng hoặc vượt mức vốn FDI thực hiện trong năm 2008.

Thực tế, Việt Nam vẫn dành được sự quan tâm của doanh nghiệp quốc tế, là một trong những điểm sáng thu hút FDI ngay trong thời kỳ khủng hoảng. Lợi thế nguồn nhân lực giá rẻ tại Việt Nam vẫn còn sức hút, cùng với đó là tính toán của một số nhà đầu tư từ Trung Quốc sang để tránh “bỏ trứng vào chung một giỏ”. Triển vọng thị trường nội địa với 86 triệu dân với mức tiêu dung ngày càng tăng cũng là một nhân tố hấp dẫn nhà đầu tư.

Ở một tính toán khác, các nhà kinh tế phân tích, khoảng cách giữa vốn FDI thực hiện và vốn chuyển thực tế ngày càng nới rộng: năm 2008 là 2,3 tỷ USD trong vốn thực hiện là 11,5 tỷ USD, năm 2009 là 2,7 tỷ USD, vốn thực hiện 10 tỷ USD, và năm nay ước tính là 3 tỷ USD. Phần chênh lệch này chính là nguồn vốn trong nước tham gia các vào các dự án FDI, cũng đồng nghĩa các dự án này ngày càng sử dụng nhiều hơn nguồn tài chính trong nước, giảm phần tiền chuyển thực tế để thực hiện dự án.

Hết thời trải thảm đỏ?

Trong hơn 20 năm mở cửa thu hút đầu tư nước ngoài, Chính phủ và các địa phương đã duy trì nhất quán chính sách “Trải thảm đỏ” mời gọi các nhà đầu tư. Các địa phương đua nhau ưu đãi hấp dẫn để cạnh tranh thu hút các sự án đầu tư. Nhìn lại, có thể thấy các địa phương nhiều khi đã chạy theo thành tích là thu hút được bao nhiêu vốn FDI, chứ không phân tích xem thu hút FDI ấy được lợi bao nhiêu, các tác động xấu về môi trường và biến đổi khí hậu như thế nào? Thiếu quy hoạch và con mắt nhìn xa trông rộng, rất nhiều bờ xôi ruộng mật của một đất nước xuất khẩu gạo đã biến thành nhà máy, sân golf… nhiều dự án FDI tác động xấu đến môi trường như vụ Vedan làm ô nhiễm sông Thị Vải phải bồi thường cho nông dân. Đã có một thời các yếu tố lợi ích thực tế của các dự án FDI bị xem nhẹ, tâm lý nóng vội, thích đầu tư phát triển nhanh, dự án đầu tư nào cũng hoan nghênh, xấu, tốt cũng nhận, nhiều khi chấp nhận với điều kiện bất lợi.

Trên góc độ giải quyết việc làm, các dự án FDI cũng không đáp ứng kỳ vọng. Trong hàng chục năm qua hơn 10.000 DN FDI chỉ sử dụng 1,7 triệu lao động, tính ra mỗi năm tuyển dụng khoảng 80.000 lao động, chưa tới 10% so với nhu cầu giải quyết việc làm hàng năm đòi hỏi từ 1,3-1,5 triệu lao động của Việt Nam. Trong khi đó, tăng trưởng nhanh, hoạt động hiệu quả và giải quyết việc làm nhiều nhất lại là các doanh nghiệp dân doanh. Khi các địa phương ưu ái DN 100% vốn FDI đã lấy mất cơ hội của doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước.

Trong một cuộc hội thảo mới đây, GS Nguyễn Mại cho rằng, hiện có đến 75% DN 100% vốn FDI không thể xem là bình thường. Tỉ lệ DN FDI Châu Á vẫn chiếm nhiều hơn trong khi chưa nhiều các tập đoàn lớn đến từ Âu - Mỹ tạo ra sự thiếu cân bằng, tác động đến sự chuyển giao công nghệ không toàn diện. Tình trạng nhiều DN FDI còn báo cáo lỗ để trốn đóng góp tại Việt Nam.

Chính vì vậy, Chính phủ và các địa phương đã xem xét lại vấn đề thu hút FDI, đặt ra vấn đề quy hoạch phát triển, lợi ích thực tế mà dự án đem lại. Chính phủ đã quyết định ngừng cấp phép các dự án thép và mới đây, Bộ Kế hoạch đầu tư đã quyết định rà soát các dự án tỷ đô, các dự án sử dụng trên 5 ha đất đô thị, trên 50 ha đất các loại khác cũng như các dự án khai thác, chế biến khoáng sản, các dự án phải lập báo cáo tác động môi trường có vốn đầu tư nước ngoài.

Theo yêu cầu của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, chủ đầu tư các dự án này sẽ phải cập nhật đầy đủ thông tin đến ngày 31/8/2010 về tình hình hoạt động của dự án, từ việc thực hiện các thủ tục hành chính đến việc triển khai tiến độ góp vốn, vốn vay, tiến độ dự án, tình hình sử dụng đất, việc thực hiện thực hiện nghĩa vụ tài chính, quy định về môi trường…

Các dự án tỷ đô thuộc diện phải báo theo danh sách được công bố công khai, số lượng các dự án có vốn đăng ký trên 1 tỷ USD hiện khoảng 24 dự án. Trong số này, đứng đầu có những tên tuổi lớn như Công ty TNHH Gang thép Hưng Nghiệp Formosa Hà Tĩnh; Công ty TNHH New City Việt Nam; Công ty TNHH dự án Hồ Tràm; Công ty TNHH Tập đoàn Bãi Biển Rồng, Cty TNHH Winvest Investment…

Lê Minh