Một số xu hướng tái cấu trúc doanh nghiệp Việt Nam

Được bắt đầu từ năm 2006, Báo cáo thường niên - Doanh nghiệp Việt Nam, do Viện phát triển doanh nghiệp – Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam thực hiện là một trong những tài liệu quan trọng, giúp các doanh nghiệp và những người quan tâm hiểu rõ về tình hình phát triển của doanh nghiệp Việt Nam qua từng năm.

Năm 2010, với chủ đề “Một số xu hướng tái cấu trúc doanh nghiệp Việt Nam”, ngoài việc đánh giá môi trường kinh doanh của Việt Nam đã tiến 10 bậc so với năm 2009, đứng thứ 78/183 nước và đứng thứ 4 trong số 10 nền kinh tế cải cách nhiều nhất về mức độ thuận lợi của môi trường kinh doanh, Báo cáo đã phác họa một số nét chính trong quá trình tái cấu trúc doanh nghiệp, sự hình thành và phát triển các tập đoàn kinh tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Tái cấu trúc doanh nghiệp thời hậu khủng hoảng

Trong cơ cấu doanh nghiệp Việt Nam hiện nay, tỷ trọng của các doanh nghiệp khu vực tư nhân chiếm trên 95% và ngày càng tăng về số lượng. Tuy nhiên, quy mô của các doanh nghiệp ngoài nhà nước, xét cả về lao động và nguồn vốn đều nhỏ bé so với hai loại hình doanh nghiệp còn lại. Thời gian gần đây, các doanh nghiệp ngoài quốc doanh đang có sự chuyển dịch tích cực theo hướng tăng trưởng quy mô về tài sản; và đặc biệt, hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp này cao hơn hẳn so với các doanh nghiệp nhà nước.

Do tác động của cuộc khủng hoảng kinh tế tài chính thế giới, các doanh nghiệp ngoài quốc doanh đã có xu hướng chuyển dịch vào các ngành có đòi hỏi cao về chất lượng lao động như Thông tin truyền thông, Dịch vụ chuyên môn & KHCN, Giáo dục đào tạo, Dịch vụ hành chính & hỗ trợ Kinh doanh, Kinh doanh bất động sản. Trong khi đó, các ngành Tài chính bảo hiểm ngân hàng, Điện khí, Khai khoáng, Chế biến chế tạo, Lưu trú và ăn uống, Vận tải kho bãi là các lĩnh vực có tốc độ gia tăng số lượng thấp hơn cả. Về dịch chuyển lao động ngành, các ngành Thông tin truyền thông, Giáo dục đào tạo, Dịch vụ chuyên môn KHCN, Tài chính ngân hàng, Kinh doanh bất động sản có tốc độ gia tăng trung bình hàng năm lớn nhất. Đây là những ngành mới phát triển và chiếm tỷ trọng không lớn trong cơ cấu lao động của các doanh nghiệp khu vực tư nhân.

Đối với các doanh nghiệp nhà nước (DNNN), quá trình sắp xếp đổi mới đã được thực hiện liên tục từ năm 2001 đến nay. Trong năm 2010, với các DNNN, một cách thức mới để thực hiện quá trình sắp xếp đổi mới là thông qua hoạt động mua bán nợ của Công ty Mua bán nợ và tài sản tồn đọng của doanh nghiệp – Bộ Tài chính (DATC). Thông qua hoạt động này, nhiều DNNN làm ăn thua lỗ, mất hết vốn chủ sở hữu Nhà nước, không đủ điều kiện cổ phần hóa, đã được DATC tái cơ cấu, chuyển đổi thành các CTCP. Việc niêm yết cổ phiếu là bước cuối cùng của quá trình tái cấu trúc doanh nghiệp thông qua hoạt động mua bán nợ. Tính đến 31/12/2010, DATC đã có 34 doanh nghiệp được hình thành từ hoạt động chuyển nợ thành vốn góp gắn với tái cơ cấu.

Báo cáo nhận định, nhìn chung quá trình tái cấu trúc của các doanh nghiệp Việt Nam đã có những chuyển biến nhất định, đặc biệt là đối với khu vực tư nhân, khi mà nhu cầu tái cấu trúc của doanh nghiệp chủ yếu là nhu cầu tự thân. Đối với khu vực nhà nước, yêu cầu tách biệt rõ chức năng quản lý và chức năng chủ sở hữu đối với DNNN trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Điều này khẳng định, một khi nền kinh tế vận động theo quy luật thị trường thì tất yếu các chủ thể kinh tế cũng phải được vận hành theo quy luật thị trường. Vai trò của Nhà nước chính là ở chỗ tạo điều kiện cho các chủ thể này kinh doanh hiệu quả và thực hiện chức năng chủ đạo của kinh tế nhà nước, mà không đi ngược với quy luật của thị trường.

Sự hình thành và phát triển các Tập đoàn kinh tế

Thực tế ở Việt Nam đã tồn tại 2 nhóm tập đoàn kinh tế, đó là các tập đoàn kinh tế nhà nước (TĐKTNN) và các tập đoàn kinh tế tư nhân (TĐKTTN). Hiện có 12 TĐKTNN và chưa có con số thống kê chính xác về số lượng TĐKTTN.

Trong khi các TĐKTNN do Thủ tướng Chính phủ ra quyết định thành lập và hoạt động dưới hình thức công ty TNHH một thành viên theo mô hình hội đồng thành viên với 100% vốn nhà nước để hoạt động trong một ngành, lĩnh vực trọng tâm thì việc thành lập TĐKTTN được hình thành do chính các doanh nghiệp tự quyết định thông qua việc mở rộng và phát triển kinh doanh từ một doanh nghiệp.

Năm 2010, khuynh hướng chủ đạo tái cấu trúc các tập đoàn kinh tế nhà nước là: Tập trung vào lĩnh vực kinh doanh chính; Đẩy mạnh cổ phần hóa DNNN, giảm vốn nhà nước tại các doanh nghiệp không cần Nhà nước nắm giữ, nâng cao chất lượng hoạt động của các công ty cổ phần để đủ điều kiện niêm yết trên sàn khu vực và quốc tế; Chuẩn bị mọi mặt để tiến hành cổ phần hóa công ty mẹ - tập đoàn nhằm đa dạng hóa sở hữu nhưng đảm bảo vai trò then chốt trong nền kinh tế ; Tăng vốn điều lệ của tập đoàn trên cơ sở đánh giá lại giá trị tài sản theo thị trường và Nhà nước đầu tư thêm để có quy mô đủ lớn; Cấu trúc nguồn nhân lực đi đôi với thực hiện quản trị doanh nghiệp từng bước hiện đại…

Đối với các TĐKTTN, việc tái cấu trúc xuất phát từ nhu cầu tự thân của doanh nghiệp, nhất là trong bối cảnh khủng hoảng và suy thoái kinh tế. Khi phát triển đến một quy mô nhất định hoặc khi tình hình thị trường không còn thuận lợi, các chủ sở hữu và các TĐKTTN sẽ gặp khó khăn trong việc quản lý hoạt động kinh doanh của toàn bộ tập đoàn. Thực tế này tạo ra sức ép cho các doanh nghiệp thực hiện tái cấu trúc doanh nghiệp một cách tổng thể hay từng phần như là một nhu cầu tự thân. Một trong những vấn đề thực tiễn khác là sự gắn kết của quá trình tái cấu trúc với chiến lược chào bán ra công chúng hoặc cổ phần hóa của các TĐKTTN.

Việt Nam hiện nay mới chỉ có quy định pháp lý cho việc thực hiện thí điểm đối với các TĐKTNN. Tuy nhiên theo Báo cáo, vấn đề quan trọng hơn cả là một chính sách cho các TĐKT phát triển mà không làm “bóp méo” thị trường, không lặp lại những thất bại mà một số nước trên thế giới đã trải qua.

Báo cáo nhận định: “Việc tái cấu trúc các doanh nghiệp là vấn đề cần được quan tâm. Việt Nam đang có thời cơ rõ rệt trong việc tận dụng những lợi thế khách quan và chủ quan trong việc vươn lên tham gia vào nền sản xuất khu vực và toàn cầu. Để có thể nắm bắt được những cơ hội này, các doanh nghiệp cần phải tiến hành tái cấu trúc để cải thiện năng suất lao động, hội nhập tốt hơn với kinh tế quốc tế, tạo cơ sở cho tăng trưởng bền vững và ổn định lâu dài”.