Khó khăn không làm doanh nghiệp “chùn bước”

6:16:31 AM | 9/2/2021

Với độ mở lớn, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng nên nền kinh tế Việt Nam có cơ hội nhưng cũng chịu nhiều tác động tiêu cực của thị trường, đặc biệt là dịch Covid -19. Các hoạt động sản xuất, cung ứng và lưu chuyển thương mại, lao động và việc làm bị đình trệ, gián đoạn. Tuy vậy, cộng đồng doanh nghiệp (DN) đã nhanh chóng điều chỉnh cho phù hợp với tình hình. Ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch VCCI đã có cuộc trao đổi với phóng viên Vietnam Business Forum xung quanh vấn đề này. Anh Mai thực hiện.

Mặc dù bị ảnh hưởng nặng nề của đại dịch, chuỗi cung ứng bị đứt gãy, thị trường xáo trộn nhưng các DN Việt Nam vẫn có thể thấy được những cơ hội để phát triển. Ông có thể cho biết những thành công đáng kể của nỗ lực này cũng như cơ hội trong giai đoạn tới?

DN là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề trong năm qua, nhiều DN phải tạm ngừng hoạt động, có DN phá sản, giải thể, thu hẹp quy mô sản xuất kinh doanh. Năm 2020 có khoảng 101.700 DN tạm ngừng kinh doanh có thời hạn, ngừng hoạt động chờ làm thủ tục giải thể và hoàn tất thủ tục giải thể, tăng 13,9% so với năm trước, bao gồm: 46.600 DN tạm ngừng kinh doanh có thời hạn, tăng 62,2%; gần 37.700 DN ngừng hoạt động chờ làm thủ tục giải thể, giảm 13,8%; gần 17.500 DN hoàn tất thủ tục giải thể, tăng 3,7%. Trung bình mỗi tháng có gần 8.500 DN rút lui khỏi thị trường.

Trước bối cảnh khó khăn bởi dịch Covid-19, cộng đồng DN Việt Nam đã thực hiện nhiều giải pháp để duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh như đẩy mạnh hoạt động thương mại điện tử; kinh tế số, chuyển đổi sản phẩm, dịch vụ chủ lực; tích cực tìm kiếm thị trường mới cho nguyên liệu đầu vào cũng như thị trường tiêu thụ sản phẩm đầu ra. Nhờ vậy mà trong năm 2020, cả nước có 134.900 DN đăng ký thành lập mới với tổng số vốn đăng ký là hơn 2.235.600 tỷ đồng và tổng số lao động đăng ký là 1.043.000 lao động, giảm 2,3% về số DN, tăng 29,2% về vốn đăng ký và giảm 16,9% về số lao động so với năm trước. Bên cạnh đó, còn có 44.100 DN quay trở lại hoạt động, tăng 11,9% so với năm 2019, nâng tổng số DN thành lập mới và DN quay trở lại hoạt động trong năm 2020 lên 179.000 DN, tăng 0,8% so với năm trước. Trung bình mỗi tháng có 14.9000 DN thành lập mới và quay trở lại hoạt động.

Việc đẩy lùi và kiểm soát được dịch bệnh đã giúp Việt Nam trở thành địa chỉ tin cậy của các nhà đầu tư nước ngoài, điểm đến tiềm năng, an toàn cho sự phân bổ lại dòng vốn đầu tư trên thế giới, đặc biệt là xu hướng chuyển dịch nhà máy sản xuất ra khỏi thị trường lân cận và tìm đến với Việt Nam của các tập đoàn, DN trên thế giới. Với lực lượng lao động dồi dào và giá nhân công hợp lý, cơ sở hạ tầng khá tốt, vị trí địa lý thuận lợi, Việt Nam thu hút được sự chú ý của các tập đoàn có thương hiệu và phù hợp nhu cầu dịch chuyển.

Có thể thấy, giai đoạn bị ảnh hưởng của dịch Covid-19 cũng là cơ hội để các DN cơ cấu lại và nâng cao năng lực chống chịu cũng như khả năng thích nghi với tình hình mới. DN có thể tự đánh giá về thực trạng sản xuất kinh doanh, những điểm mạnh, điểm yếu của mình cũng như lợi thế cạnh tranh. Từ đó cải tiến mô hình sản xuất kinh doanh theo hướng hiệu quả và bền vững hơn. Ảnh hưởng của dịch Covid-19 còn tạo ra thay đổi về nhu cầu đối với sản phẩm, dịch vụ, đem lại cơ hội gia nhập các thị trường bên cạnh thị trường truyền thống cho DN Việt Nam có thể tận dụng. Đặc biệt, các chính sách hội nhập quốc tế của Việt Nam, nhất là lợi thế từ  những hiệp định thương mại thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, UKFTA, RCEP… sẽ tạo điều kiện cho các DN  tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, hình thành chuỗi giá trị mới và tạo sức bật mới.

Nhiều người cho rằng năm  qua là một năm thực sự khó khăn và có lẽ đây là một “phép thử” đối với cộng đồng DN. Đây là giai đoạn mà nhiều DN “tự nhìn lại mình” để cải thiện và nâng cao năng lực cạnh tranh. Ông đánh giá thế nào về vấn đề này, thưa ông?

Sức ép về cạnh tranh, thanh lọc ngày càng gia tăng cộng thêm cú sốc về kinh tế do Covid-19 gây ra đã khiến cho nhiều DN lao đao, chưa kể là các hoạt động xúc tiến thương mại, đầu tư bị ngưng trệ, ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh trong thời gian tiếp theo. Nhiều DN đã phải tạm dừng hoạt động, thu hẹp sản xuất, nhất là khu vực DN nhỏ và vừa. Một số tích lũy có được trong thời gian qua phục vụ cho đầu tư và phát triển giờ phải mang ra để “nuôi quân”, giữ chân lao động…

Mặc dù chịu nhiều ảnh hưởng của dịch bệnh nhưng đây cũng là dịp để các DN tự làm mới mình, tìm ra những hướng đi mới phù hợp với nhu cầu thị trường để tồn tại và phát triển mạnh mẽ hơn. Tác động từ dịch Covid-19 tạo ra nhận thức mới, xu hướng chuyển dịch trong thị hiếu tiêu dùng, giao dịch thương mại mới trên nguyên tắc từ xa, hạn chế tiếp xúc; xuất hiện các ngành nghề kinh doanh trực tuyến mới dựa trên kinh tế số... Điều này đã tạo ra thay đổi về cầu đối với một số sản phẩm, dịch vụ thiết yếu như chế biến thực phẩm; y tế, hoá dược phẩm, chuyển đổi số, e-logistics… Đồng thời đem lại cơ hội thị trường mới cho các DN Việt Nam có thể tận dụng để tái cơ cấu sản xuất, hình thành các chuỗi giá trị mới và phát triển bứt phá.
Đây là cơ hội để các DN Việt Nam nhìn nhận, sát hạch lại năng lực thực sự, sức chống chịu, thích ứng trước biến cố thị trường, an ninh phi truyền thống; rà soát, đánh giá, cơ cấu lại nguồn nguyên vật liệu, khách hàng và tìm ra hướng đi mới chủ động hơn, xây dựng phương án đổi mới mô hình sản xuất, chiến lược kinh doanh mới nhanh chóng nắm bắt tín hiệu, nhu cầu mới của thị trường. Nhiều DN nhân giai đoạn này tập trung đổi mới trang thiết bị, công nghệ với chi phí rẻ hơn; đồng thời thúc đẩy liên kết, mạng lưới cung ứng trong nước, giảm lệ thuộc vào nước ngoài, nâng cao chất lượng, giảm giá sản phẩm dịch vụ để tận dụng cơ hội chiếm lĩnh và củng cố thị phần. Một số chính sách hội nhập quốc tế như các hiệp định thương mại tự do mới được ký kết và chính thức có hiệu lực cũng tạo lợi thế cho các DN Việt Nam tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Bên cạnh đó, có nhiều sáng kiến đã được triển khai để khắc phục những tác động tiêu cực của dịch bệnh như áp dụng giờ làm linh hoạt để duy trì việc làm cho thị trường và người lao động; cắt giảm chi phí sản xuất; rà soát, tìm kiếm nguồn cung ứng nguyên vật liệu thay thế. Đặc biệt, việc tích cực tìm kiếm thị trường tiêu thụ sản phẩm, khai thác thị trường nội địa, nắm bắt cơ hội kinh doanh mới, ứng dụng công nghệ số trong sản xuất kinh doanh… là những giải pháp nhanh nhạy mà các DN đã áp dụng. Đây là những cơ sở để tin rằng kinh tế Việt Nam nói chung và các DN nói riêng sẽ có những bước phục hồi mạnh mẽ trong thời gian tới.

Cùng với việc nỗ lực duy trì sản xuất kinh doanh, việc bố trí lao động - việc làm cũng là những vấn đề “nóng” trong thời gian qua mà các DN phải đối mặt. Ông có thể cho biết những tác động đến người lao động và DN? Và VCCI đã có những hành động, giải pháp gì để hỗ trợ cộng đồng DN?

Thực tế cho thấy, người lao động tạm thời và trong ngắn hạn, nhất là lao động nữ dễ bị tổn thương nhất trước các biện pháp cắt giảm chi phí của DN. Nhiều DN đã phải áp dụng hình thức nghỉ việc tạm thời (có lương hoặc không lương) và chấm dứt hợp đồng lao động, phù hợp với mong muốn cơ cấu lại và bảo vệ sự tồn vong của DN.

Ngay khi đại dịch xảy ra từ đầu năm 2020, VCCI đã có những điều tra và nghiên cứu về ảnh hưởng, tác động của dịch bệnh đến DN và người lao động. Theo đó, nhìn chung các DN đã kịp thời có chính sách hỗ trợ người lao động trong khủng hoảng, chủ động, sáng tạo đưa ra các giải pháp phù hợp kịp thời trong sử dụng lao động. DN còn tranh thủ thời gian dịch bệnh để đào tạo lại nhân lực hoặc tổ chức làm việc tại nhà... Đó là những ứng xử linh hoạt đầy trách nhiệm.

VCCI cũng đã đưa ra kiến nghị với Chính phủ một loạt giải pháp ngắn hạn và dài hạn. Trong số 36 giải pháp ngắn hạn, có 5 giải pháp vừa phối hợp thực hiện các biện pháp phòng chống dịch bệnh và duy trì sản xuất kinh doanh; 5 giải pháp về chính sách tài khóa; 3 giải pháp về chính sách tín dụng; 5 giải pháp về chính sách lao động, tiền lương, công đoàn; 2 chính sách hỗ trợ một số lĩnh vực bị thiệt hại nặng nề bởi dịch Covid-19; 3 giải pháp về cải cách thủ tục hành chính; 5 giải pháp về tổ chức thực hiện các Chỉ thị, Nghị quyết của Chính phủ; 2 giải pháp về sự chung tay của người lao động, người tiêu dùng và 6 giải pháp về phía cộng đồng DN. Nhiều kiến nghị của VCCI đã được xem xét và áp dụng trong hàng loạt giải pháp của Chính phủ nhằm hỗ trợ DN và người lao động trong thời gian qua.

Tuy nhiên, vấn đề quan trọng ở đây là không chỉ trong đại dịch mà ngay cả thời hậu Covid-19, vấn đề lớn nhất sẽ là việc làm. Tổ chức Lao động Quốc tế dự báo Covid-19 sẽ làm cho 25 triệu người mất việc. Nhiều tổ chức quốc tế còn đưa ra con số cao hơn thế. Việc tái cấu trúc nền kinh tế, chuyển đổi mô hình kinh doanh sau Covid-19 sẽ làm sâu sắc thêm xu hướng này.

Hiện nay, xu hướng chuyển đổi số và ro-bot hóa đang được đẩy mạnh hơn, giao dịch trực tuyến và nền kinh tế online lên ngôi. Thị trường nội địa và mạng sản xuất nội bộ các nền kinh tế sẽ được xem trọng, thương mại và đầu tư quốc tế đảo chiều – luồng vốn đầu tư của các nền kinh tế phát triển có xu hướng quay lại về chính quốc, đầu tư quốc tế sẽ phi tập trung hơn để phân tán rủi ro...

Nền kinh tế và cộng đồng DN Việt Nam sẽ đứng trước những cơ hội và thách thức chưa từng có. Việt Nam sẽ có cơ hội đón nhận dòng vốn mới có chất lượng cao hơn trong một chiến lược đầu tư phi tập trung, đa phương hóa nguồn cung ứng để tránh lệ thuộc quá lớn vào một thị trường của các tập đoàn xuyên quốc gia. Với lợi thế về địa kinh tế, chính trị, quy mô thị trường và nguồn lực, Việt Nam có nhiều cơ hội để đón nhận dòng vốn đầu tư mới. Nhưng cùng với đó thách thức cũng lớn hơn khi xu hướng tự động hóa gia tăng, cơ hội việc làm trong những ngành sử dụng nhiều lao động giản đơn sẽ bị thu hẹp. Bài toán công ăn việc làm cho hàng triệu lao động kỹ năng còn thấp, trong các ngành thâm dụng nhiều lao động như dệt may, da giày, điện tử, thủy sản - các cỗ máy tạo việc làm chủ yếu trong nền kinh tế, cũng như hàng triệu lao động đang hàng ngày hàng giờ được giải phóng khỏi khu vực nông nghiệp năng suất thấp cần được tạo việc làm trong thời gian tới là một thách thức lớn. Có thể nói, sứ mệnh giải quyết công ăn việc làm đè nặng lên vai của đội ngũ doanh nhân Việt.

Bởi vậy, việc DN nâng cao năng lực cạnh tranh, kỹ năng quản trị, tìm kiếm và khai thác thị trường đa dạng, áp dụng công nghệ tiên tiến thời đại 4.0 và nâng cao kỹ năng tay nghề cho người lao động... đang là những điều kiện quan trọng để DN tiến lên trong kỷ nguyên hội nhập. Cùng với việc Chính phủ đẩy mạnh cải cách đồng bộ về thể chế kinh tế và sử dụng hiệu quả các gói hỗ trợ, cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực làm bệ đỡ cho DN lớn lên sẽ là yêu cầu quan trọng nhất, mở đường cho sự phát triển của nền kinh tế và cộng đồng DN Việt ở tương lai.

Trân trọng cảm ơn ông!

Nguồn: Vietnam Business Forum