Nhà thầu Việt cần làm gì để thắng thầu?

Trong những năm qua, mặc dù Nhà thầu Việt đã có những bước tiến lớn về năng lực, tài chính, công nghệ - kỹ thuật nhưng vẫn chưa đủ mạnh để cạnh tranh với các nhà thầu quốc tế ngay chính trên sân nhà. Để giải mã hiện trạng này, vừa qua, Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) đã tổ chức Hội thảo “Nhà thầu Việt – Cần gì để thắng thầu” nhằm nêu lên những thách thức lớn nhất cũng như đưa ra các giải pháp khắc phục những rào cản cả chủ quan và khách quan để Nhà thầu Việt có thể đảm nhận vai trò thầu chính.

Toàn cảnh hội thảo

Thách thức

Theo ước tính của Bộ Công thương thì đến 90% các gói thầu EPC ở Việt Nam là do các nhà thầu Trung Quốc đảm nhận, tập trung vào các ngành điện, dầu khí, khai khoáng, luyện kim, hóa chất và cơ khí, chỉ có một số ít thuộc ngành công nghiệp nhẹ và dịch vụ. Có tới 30 doanh nghiệp Trung Quốc đang tham gia làm tổng thầu EPC hoặc là đối tác đầu tư cho 41 dự án ở Việt Nam.

PGS.TS Vũ Khoa, Chủ tịch VACC cho biết phần lớn các dự án đầu tư của Việt Nam đều rơi vào tay các nhà thầu Trung Quốc vì họ dự thầu giá rẻ, điển hình là các dự án nhiệt điện của Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam (TKV) làm chủ đầu tư. Nghịch lý ở đây là chính chủ đầu tư thừa nhận chất lượng các thiết bị xuất xứ từ Trung Quốc thấp, nhiều công trình thi công chậm, dẫn tới đội vốn... nhưng họ vẫn trúng thầu.

Không những thế, sự xâm nhập ồ ạt của các nhà thầu Trung Quốc kéo theo lao động, thiết bị của họ sang thị trường Việt Nam khiến người lao động sân nhà mất việc, mất thị trường, dẫn đến tình trạng chủ đầu tư được giá rẻ nhưng xã hội thiệt hại nhiều. Ví như dự án Nhà máy đạm Cà Mau, nhà thầu Trung Quốc mang theo cả thiết bị vệ sinh, cả lao động dọn dẹp sang trong khi lao động địa phương dư thừa, lao đao vì thất nghiệp.

Giải mã nghịch lý

Vấn đề “các nhà thầu Việt thua trên sân nhà” thực sự đang là một nghịch lý, trong khi lực lượng nhà thầu Việt Nam đã phát triển hùng hậu cả về số lượng, năng lực, tài chính như các thương hiệu Licogi, Vinaconex, Cofico, Sông Đà.. nhưng vẫn phải làm thầu phụ cho các nhà thầu quốc tế với năng lực không mạnh và thiếu kinh nghiệm. Rõ ràng nhà thầu Việt có thể làm chủ công nghệ nhưng vẫn không thắng thầu. Vậy đâu là nguyên nhân dẫn đến nghịch lý đáng buồn này.

Hầu hết các đại biểu tham gia hội thảo đều nhất trí rằng nguyên nhân khiến các nhà thầu Việt thất bại trên sân nhà chính là Năng lực cạnh tranh yếu kém, thể hiện rõ ở hai yếu tố là kỹ thuật (năng lực, kinh nghiệm) và tài chính, hay còn gọi là giá gói thầu.

TS Phạm Sỹ Liêm, PCT Tổng hội xây dựng Việt Nam khẳng định thiếu kinh nghiệm, thiếu nhân tài quản lý tổng thầu là thực trạng chung đối với các nhà thầu mặc dù đó là điều kiện tiên quyết mà các nhà thầu phải đáp ứng. Không những thế, các nhà thầu xây lắp của Việt Nam đa số là các nhà thầu xây dựng, không có bộ phận thiết kế chuyên ngành, không đủ năng lực xác định đúng, đủ giá các gói thầu EPC cũng như thiếu kinh nghiệm tổ chức, triển khai công trình.

Xét góc độ tài chính, ông Trần Khánh Hòa, Phó Vụ trưởng Vụ Tổng hợp Kiểm toán nhà nước cho rằng các doanh nghiệp xây dựng lớn của Việt Nam là các doanh nghiệp Nhà nước, vốn ít nhưng lại bị các chủ đầu tư chiếm dụng. Trong khi đó, lãi suất huy động vốn lại quá cao khiến các nhà thầu ngần ngại do quay vòng vốn trong tổng thầu EPC tương đối chậm.

Mặt khác, do tài chính yếu nên các dự án nhận vốn tài trợ ODA đều phải chấp nhận quy định từ đầu rằng quốc gia nào tài trợ thì nhà thầu của họ phải làm chủ thầu.

Ngoài ra, còn một số nguyên nhân khách quan như chủ đầu tư đưa ra các yêu cầu không phù hợp với thực tế của gói thầu như kinh nghiệm thi công các công trình tương tự, quy mô tài chính, tiêu chuẩn thiết bị và cán bộ kỹ sư, thương hiệu nhà thầu... Quy định pháp lý còn bất cập cũng là một trong những yếu tố cản trở khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp Việt. Có thể kể đến Luật Đấu thầu (kể cả Nghị định hướng dẫn thực hiện) chưa được hoàn chỉnh và đồng bộ. Ví dụ, trong quy định hiện nay, các nhà thầu nêu tiêu chí kỹ thuật đạt 70-80% thì ai trả giá thấp nhất được chọn thầu. Vấn đề khái niệm “trên cùng mặt bằng về kỹ thuật, tài chính, thương mại” chưa được làm rõ, dẫn đến việc một nhà thầu có điểm kỹ thuật 100% hơn nhà thầu có điểm kỹ thuật 70% (vượt ngưỡng) sẽ không được chọn nếu trả giá cao hơn.

Đâu là giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của Nhà thầu Việt ngay chính trên sân nhà và vươn ra tầm quốc tế? Dưới đây là những ý kiến, giải pháp của một số nhà quản lý, doanh nghiệp, chuyên gia.

TS Nguyễn Hữu Từ Phó Chánh văn phòng Trung ương Đảng:

Cơ quan quản lý nhà nước cần đánh giá tổng thể tình hình triển khai các dự án theo hình thức tổng thầu EPC, nhất là các dự án do nhà thầu Trung Quốc nắm giữ, từ đó tìm ra các nguyên nhân hạn chế để tìm cách khắc phục.

Hơn nữa, tăng cường vai trò, trách nhiệm quản lý của các Bộ, ngành chức năng đối với các dự án đấu thầu. Xem xét sửa đổi, bổ sung, hoàn chỉnh các quy định pháp luật liên quan đến đấu thầu, phân cấp quản lý đầu tư. Cần có cơ chế bảo lãnh, hỗ trợ các nhà thầu trong nước về tài chính để đảm bảo năng lực tài chính.

Khẩn trưởng xây dựng hàng rào kỹ thuật trong lĩnh vực công nghệ để hạn chế các công nghệ lạc hậu cũng như xây dựng các tiêu chuẩn công nghệ đi đôi với các biện pháp tăng cường dự báo, thông tin.

Ông Nguyễn Xuân Đào, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Đấu thầu, Bộ Kế hoạch và Đầu tư:

Cạnh tranh lành mạnh là đích cần hướng tới của các nhà thầu Việt bằng cách nâng cao chất lượng nguồn nhân lực như trình độ chuyên môn, hiểu biết pháp luật và kỹ năng ngoại ngữ; chủ động tích lũy kinh nghiệm trong quá trình hợp tác với các nhà thầu uy tín nước ngoài cũng như tận dụng sự hỗ trợ về kiến thức và thông tin của Cục Quản lý Đấu thầu.

Không những thế, nhà thầu Việt cần nâng cao công nghệ, năng lực tài chính để có thể sánh ngang với các nhà thầu quốc tế, xây dựng chữ Tín cũng như thương hiệu doanh nghiệp lớn mạnh.

PGS.TS Vũ Khoa, Chủ tịch VACC:

Vì một cộng đồng nhà thầu xây dựng Việt Nam hùng mạnh, VACC sẽ tạo ra những mối liên kết mạnh mẽ hơn giữa các thành viên bằng cách tổ chức các diễn đàn, hội thảo nhằm cung câp thông tin, trao đổi kinh nghiệm giữa các nhà thầu, làm cầu nối với chính quyền, cơ quan quản lý... Ngoài ra, VACC sẽ hỗ trợ đào tạo nhân lực trình độ cao, thiết lập các quan hệ xúc tiến thương mại với hiệp hội các nhà thầu trong khu vực và quốc tế... qua đó, giúp các thành viên hội nhập với nhà thầu ASEAN, hướng tới mục tiêu chung trong việc xây dựng các doanh nghiệp xanh, phát triển bền vững.

Ông Nguyễn Văn Thụ, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam:

Từ thực tiễn chứng minh, trong khâu tổ chức điều hành dự án EPC thì điều quan trọng, vấn đề cốt lõi là năng lực tư vấn thiết kế - điểm yếu nhất của doanh nghiệp Việt, đặc biệt là doanh nghiệp cơ khí. Do đó, các nhà thầu cần tập trung vào đầu tư lực lượng tư vấn thiết kế, cả về công nghệ, thiết kế chế tạo đến tổ chức thi công xây lắp.

Bên cạnh đó, tính hợp tác trong cộng đồng và hợp tác quốc tế còn yếu. Cần phải tranh thủ và tận dụng mọi khả năng để liên kết, tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu để tiếp nhận được công nghệ chế tạo cơ khí tiên tiến và hiện đại, có sản phẩm xuất khẩu đạt tiêu chuẩn khắt khe của thị trường thế giới.

Ngoài ra, chính phủ cần đóng vai trò quan trọng trong việc đưa ra các chính sách, cơ chế để tạo ra các đơn hàng lớn bằng hình thức lựa chọn và chỉ định tổng thầu cũng như tổ chức đấu thầu trong nước; đưa ra chế tài với các chủ đầu tư để quán triệt tinh thần người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp trong nước tham gia các dự án đầu tư và nêu cao trách nhiệm với xã hội.

Ông Vũ Quý Hà, Phó Tổng giám đốc Tổng Công ty Vinaconex:

Các nhà thầu cần tích lũy học hỏi kinh nghiệm từ các doanh nghiệp nước ngoài để xây dựng chiến lược phát triển riêng theo điều kiện Việt Nam; chú trọng công tác nghiên cứu thị trường, nâng cao năng lực quản lý rủi ro; nên thành lập và phát triển các công ty lao vụ để chuyên môn hóa và giảm giá thành cũng đào tạo nguồn nhân lực, nhất là công nhân có tay nghề.

Về phía nhà nước, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế thị trường xây dựng (bao gồm cả tư vấn, khảo sát, thiết kế); kiểm tra và xử lý nghiêm khắc các vi phạm quy định hạn chế đưa lao động nước ngoài vào làm việc tại Việt Nam; lập quỹ dữ liệu về giao nhận thầu công trình xây dựng, tổ chức tổng kết và công bố rộng rãi kinh nghiệm xây dựng các công trình mới, công trình lớn; đặc biệt là cần ban hành Luật Đầu tư công để ngăn ngừa tình trạng rủi ro trong thanh toán, gây thiệt hại cho nhà thầu.

Ông Phạm Hùng, Phó Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Xây dựng Công nghiệp Việt Nam:

Cần sửa đổi Luật Đấu thầu và hồ sơ mời thầu bằng cách đưa hệ số tính điểm về xuất xứ thiết bị vào để xét thầu. Chính sách, quy chế định hướng lựa chọn thiết bị công nghệ nhập khẩu cũng cần quy định cụ thể về cấp độ tiên tiến và hiện đại của công nghệ.

Bên cạnh đó, Luật Đầu tư cần sửa đổi quy định bắt buộc chủ đầu tư phải có nguồn vốn chủ sở hữu bằng 20% tổng mức đầu tư bởi nếu áp theo quy định này, một tổng công ty nhà nước có năng lực quản lý dự án hàng đầu Việt Nam cũng gần như không có một cơ hội nào để tham gia đầu tư, nhận thầu. Thực tế, mức 20% vốn chủ sở hữu là yếu tố đảm bảo an toàn, hạn chế rủi ro của các dự án, song chính phủ cần xem xét đến tính đặc thù, quy mô dự án, nguồn vốn, năng lực chủ đầu tư nhằm tận dụng được tối đa năng lực của các tổng công ty trong nước.

Ngoài ra, cần thiết hình thành và phát triển một số tập đoàn công nghiệp như Siemens, Mitsubishi, Hyndai.. của Việt Nam nhằm thực hiện vai trò tổng thầu EPC trong nước và tiến tới tham gia dự thầu quốc tế tại khu vực và trên thế giới.

Đặng Yến