Xây dựng căn cứ gia công cho chuỗi sản xuất Nhật Bản

Nhật Bản đã đầu tư vào Việt Nam gần 1.500 dự án FDI, tổng vốn đầu tư trên 21 tỷ USD, vốn thực hiện được gần 12 tỷ. Nhưng thực ra mức đầu tư này còn nhỏ, chỉ tương đương với đầu tư của các nền kinh tế có quy mô nhỏ hơn nhiều so với Nhật như Singapore, Đài Loan, Hàn Quốc… và chủ yếu là các dự án quy mô nhỏ (bình quân khoảng 7 triệu USD/dự án). Việc xây dựng một ngành công nghiệp hỗ trợ tại VN cho chuỗi sản xuất của Nhật bản đã được đề cập và thực hiện từ lâu, tuy nhiên cho đến nay, quá trình này vẫn còn nhiều trở ngại…

Đã có mạng lưới nhưng chưa có DN cung ứng

Theo Tiến Sĩ Trần Tuấn Anh, Thứ trưởng Bộ Công Thương, Chính phủ Việt Nam và Nhật Bản đã nhất trí chủ trương xây dựng Việt Nam thành một căn cứ gia công lắp tại tại khu vực, gắn với chuỗi sản xuất của Nhật. Chủ trương này ra đời từ những năm 90 khi chuẩn bị cho Chiến lược công nghiệp hóa của Việt Nam giai đoạn 2000-2010. Với chủ trương này, 10 năm qua nhiều tập đoàn của Nhật Bản đã vào và tập trung đầu tư xây dựng các cơ sở lắp ráp tại Việt Nam, từ đây cung cấp ra thị trường khu vực và thế giới. Tới nay ở Việt Nam cũng đã hình thành được một số khu công nghiệp chuyên sâu như Thăng Long 1 và 2 ở Hà Nội, Nomura ở Hải Phòng và ở TP.HCM, hoạt động có hiệu quả nhưng cũng chủ yếu thu hút các nhà đầu tư Nhật trong lĩnh vực gia công lắp ráp.

Vấn đề phát triển công nghiệp phụ trợ là một nội dung quan trọng được tiếp nối thực hiện từ giai đoạn 1 đến giai đoạn 3 và tiếp tục giai đoạn 4 của Sáng kiến chung Nhật Bản và Việt Nam. Chính phủ VN đã xây dựng quy hoạch tổng thể phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ thông qua Quyết định số 34/2007/QĐ-BCN về phê duyệt Quy hoạvh phát triển công nghiệp hỗ trợ đến năm 2010, tầm nhìn đến năm 2020 và Quyết định số 12/2011/QĐ- TTCP ngày 24/2/2011 về chính sách phát triển một số ngành công nghiệp hỗ trợ, theo đó Bộ Công thương đóng vai trò chủ đạo.

Đối với sự hỗ trợ của Nhật bản, phía Nhật đã cử cố vấn chính sách doanh nghiệp nhỏ và vừa, tổ chức các khóa học thương mại tại Trung tâm hợp tác nguồn nhân lực VN-Nhật Bản, cử tình nguyện viên cao cấp làm việc tại nước ngoài đến các DNVN, cung cấp tín dụng cho DNVN, tín dụng dành cho DN ngành côn gnghiệp hỗ trợ; tổ chức các buổi hỗ trợ, hội đàm thương mại liên quan đên sucng ứng linh kiện từ năm 2005; tiếp tục hỗ trơ phát triển tay nghề cho Trường ĐH Công nghiệp; cử tư vấn đến làm việc tại Tổng cục dạy nghề để giúp xây dựng cơ chế kiểm định tay nghề, cử tư vấn làm việc tại Cục đầu tư nước ngoài để hỗ trợ công tác hoàn thiện môi trường đầu tư; vận hành trung tâm hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa nhằm tạo cơ sở hỗ trợ để thu hút các DN nước ngoài trong lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ.

Tuy nhiên, theo ông Tuấn Anh, hiện trạng hiện nay VN đang phải đối mặt với những điểm yếu trong việc thu hút vào lĩnh vực gia công lắp ráp, đó là công nghệ gia công lắp ráp đã làm cho nhập siêu tăng nhanh, giá trị gia tăng sản xuất trong nước thấp, đào tạo nhân lực và chuyển gia công nghệ rất hạn chế. Các nhà máy gia công lắp ráp quy mô lớn sử dụng nhiều lao động giản đơn nhiều dẫn đến tình trạng thiếu hụt lao động bắt đầu xuất hiện tại nhiều khu công nghiệp. Trong khi đó, VN vẫn chưa có những chính sách thỏa đáng nhằm phát triển mạnh khối doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước, vì vậy dẫn đến tình trạng mạng lưới lắp ráp trong nước đã hình thành mà không có DN phụ trợ bản địa cung ứng thiết bị phụ kiện đủ chất lượng, nên các DN Nhật bản vẫn phải nhập khẩu.

Đón làn sóng đầu tư thứ 3 từ Nhật Bản

Theo ông Tuấn Anh, đã đến thời điểm thích hợp đối với cả VN và Nhật bản để thu hút DN Nhật đầu tư vào công nghiệp chế tạo bên cạnh công nghiệp hỗ trợ. Tại VN đã có một số điều kiện ban đầu đáp ứng ở quy mô phù hợp; trong nước Nhật hiện nay thị trường bị thu hẹp, giá đồng yên cao giảm sức canh tranh sản xuất, đặt ra yêu cầu DN buộc phải chuyển mạnh hơn sản xuất ra nước ngoài. Đặc biệt, thảm họa động đất sóng thần vừa qua tại vùng Đông Bắc Nhật Bản đang đẩy các tập đoàn Nhật phải tập trung tái cơ cấu hệ thống sản xuất, cung câp thiết bị, nguyên liệu, nhân lực. Nếu VN chuẩn bị tốt điều kiện trong nước thì có thể sớm đón làn song đầu tư thứ 3 từ Nhật.

Để thu hút thành công các công ty Nhật phát triển công nghiệp hỗ trợ và công nghiệp chế tạo, theo ông Tuấn Anh, điều kiện cần có là nguồn nhân lực chất lượng cao, điều kiện hạ tầng phù hợp và phải chú ý phát triển các trường dạy nghề có chất lượng, đặc biệt là VN cần đào tạo mạnh tiếng Nhật.

Ngoài ra, theo các chuyên gia kinh tế, để phát triển các khu công nghiệp chế tạo chuyên sâu đòi hỏi có sự hợp tác giữa Nhà nước và DN tư nhân của Nhật Bản và VN, đảm bảo cung cấp mặt bằng và hạ tầng khu công nghiệp đạt tiêu chuẩn và với giá thấp nhất để khuyến khích các DN của Nhật Bản vào Việt Nam đầu tư kinh doanh lâu dài…

Quỳnh Chi