15:15:28 | 16/8/2011
Biến đổi khí hậu đã và đang trở thành vấn nạn toàn cầu. Việt Nam xếp hàng thứ năm trong số các nước bị uy hiếp nặng nề nhất. Việt Nam phải đối mặt với hạn hán gay gắt, lũ lụt kéo dài, mưa bão lớn ngày càng nhiều với cường độ ác liệt hơn, nước biển dâng gây ngập úng và nhiễm mặn ở đồng bằng sông Hồng, sông Cửu Long, những vùng thấp dọc bờ biển làm tổn thất không ít người và của cải.
Dòng sông Mekong giữ vai trò to lớn trong công cuộc phát triển toàn khu vực Trung Ấn bao gồm Tây nam Trung Hoa, Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam. Tuy vậy, nếu Mekong có mặt tích cực tạo ra các vùng đất phù sa trù phú, làm nẩy nở các nền văn minh thì mặt khác, biến đổi khí hậu và thiên tai do nó gây ra cũng từng biến thành tai họa cho con người, vùi lấp không ít nền văn minh một thời sán lạng.
Ảnh Internet
Thiên tai và nhân họa
Bước sang thế kỷ 21, loài người đối mặt với nhiều hiểm họa sinh thái, trong đó đáng lo ngại nhất là sự nóng lên của trái đất sẽ gây ra nạn đại hồng thuỷ nhấn chìm nhiều khu vực trên hành tinh. Theo dự báo ít bi quan nhất vào năm 1990 của Uỷ ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) thì đến năm 2100, ít nhất mực nước biển tăng 15 cm, trung bình lớn hơn 50 cm và cao nhất là 95 cm. Tuy nhiên, con số đưa ra của Viện Hàn lâm Quốc gia Hoa Kỳ (NAS) và Cục Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) thì đến cuối thế kỷ này, mực nước biển tăng thấp nhất là 56 cm và cao nhất sẽ là 245 cm. Nếu chỉ căn cứ vào dự báo có phần lạc quan của IPCC, đến cuối thế kỷ sẽ có từ 2 đến 2,5 triệu hecta đất của đồng bằng sông Cửu Long và từ 1 đến 1,5 triệu hecta đất của đồng bằng sông Hồng ngập chìm trong nước biển!
Vùng châu thổ hạ lưu sông Mekong với ĐBSCL là trường hợp đáng báo động nhất về tác hại gây ra do thiên tai, nhân họa ở Đông Nam Á. Nước tràn về ĐBSCL nay không còn là “mùa nước nổi” hàng năm mà thật sự đã là lũ lụt, rồi hạn hán, ngập mặn thường xuyên, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của 20 triệu con người, càng làm trầm trọng thêm vấn đề ăn ở và canh tác của bà con vùng đất có vựa lúa gạo lớn nhất nước.
Chiến lược và giải pháp quy hoạch kiến trúc
Đồng bằng sông Cửu Long không chỉ là một vùng sinh thái đặc biệt đa dạng mà còn là một vùng đất bảo đảm chiến lược về an ninh lương thực quốc gia. Do thiếu chiến lược và giải pháp bảo vệ môi trường hiệu quả, tình trạng ngập lụt và ô nhiễm môi trường ở đây ngày càng gia tăng theo tỷ lệ thuận với quá trình đô thị hoá, công nghiệp hóa.
Công nghệ tiên tiến này cho phép các sở và ban ngành chia sẻ thông tin về hiện trạng lẫn các dự án trong tương lai gần và xa của nhiều ngành khác nhau, do đó các ban ngành có thể phối hợp với nhau một cách rất hiệu quả.
Ví dụ như thông tin về mức nước lũ lụt sẽ được cung cấp kịp thời để đáp ứng công tác quy hoạch bền vững. Nhờ có các thông tin này, các cơ quan quản lý có thể dự trù được các tình huống xấu nhất nhắm đề ra trước các giải pháp đối phó.
Ưu tiên phát triển các ngành kinh tế theo hướng nông ngư nghiệp, du lịch và công nghiệp nhẹ ít gây ô nhiễm
Hiện nay, nhiều địa phương trong vùng đang khuyến khích việc công nghiệp hoá. Đây là một xu hướng cần được sớm cảnh báo để các nhà lãnh đạo cần thận trọng trong các quyết định của mình, vì không phải tất cả các vùng đất tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long đều có thể công nghiệp hoá.
Các vùng thường xuyên bị lũ lụt thì vẫn nên khuyến khích việc phát triển thế mạnh của mình về nông ngư nghiệp và các ngành kinh tế không gây ô nhiễm, bởi vì nguy cơ ô nhiễm lan rộng đến mức không kiểm soát nổi khi có lũ lụt là rất lớn, trong đó chi phí cải tạo về sau có thể cao hơn rất nhiều lần lợi ích mà công nghiệp hoá có thể đem lại cho vùng đất đó.
Để chuẩn bị cho một chiến lược phát triển bền vững có kế hoạch, vùng Đồng bằng sông Cửu Long cần gấp rút phát triển một hệ thống giao thông huyết mạch có thể vận hành trong mọi tình huống, trong mùa lũ lẫn mùa khô.
Hệ thống giao thông huyết mạch này phải bao gồm:
-Tuyến Nam-Bắc nối liền trung tâm các tỉnh và thành phố vùng Đồng bằng sông Cửu Long với các tỉnh thành quan trọng ở phiá Bắc, phục vụ cho nhu cầu kết nối giao thông quốc gia của toàn vùng.
-Tuyến Đông-Tây kết nối với tuyến đường Xuyên Á và nối ra biển, phục vụ cho nhu cầu kết nối giao thông quốc tế của toàn vùng.
-Tuyến giao thông nối liền trung tâm các tỉnh và thành phố vùng Đồng bằng sông Cửu Long với nhau, giúp cho việc sơ tán dân cư và tương trợ lẫn nhau giữa các tỉnh thành được mau chóng và hiệu quả nhất.
Vào năm 2008, Viện Thiết kề Quy hoạch Đô thị và Nông thôn đã có đề xuất mạng lưới giao thông huyết mạch đó, tuy nhiên nó chỉ mới dựa trên hiện trạng và tài nguyên đất dự trữ. Do đó vẫn cần nghiên cứu lại với sự cập nhật trên thông số khoa học về mức nước lũ tương lai, để đảm bảo hệ thống giao thông huyết mạch này có thể vận hành trong mọi tình huống. Điều này có một ý nghĩa chiến lược rất quan trọng để khi bị ngập lụt thì người dân được sơ tán nhanh, giảm thiểu thiệt hại về người, và các vùng không bị lụt gần đó có thể tương trợ nhanh chóng. Tại Hoa Kỳ chính hệ thống đường giao thông chiến lược này giúp họ có thể ứng phó nhanh trong việc cứu trợ người dân thành phố New Orleans khi bị thiên tai và lụt lớn sau cơn bão Katrina vào năm 2004 là một ví dụ điển hình nhất.
Xây dựng các vùng và khu vực chức năng ưu tiên không chịu ảnh hưởng lũ lụt
Một vấn đề gây bức xúc hiện nay là tình trạng thiệt hại cao về người và tài sản vẫn còn xảy ra, dù cho lũ lụt là việc thường xuyên xảy ra tại Đồng bằng sông Cửu Long và việc dự đoán chúng theo phương pháp khoa học để có giải pháp ứng phó kịp lúc là điều hoàn toàn khả thi. Do đó, bên cạnh việc tiếp tục tìm tòi các giải pháp hiệu quả cho công trình chống lũ hoặc sống chung với lũ, các địa phương thường xuyên bị lũ cần định vị và thiết lập một mạng lưới các khu vực trung tâm mang chức năng ưu tiên không chịu ảnh hưởng lũ.
Các khu vực trung tâm này sẽ được tổ chức trên vùng đất cao và có thể bao gồm các chức năng:
-Trung tâm kinh tế, xã hội, và hành chính
-Tuyến giao thông đường bộ huyết mạch
-Các hạt nhân phát triển tại vùng lũ, với một hoặc nhiều chức năng (như bệnh viện, trường học, dịch vụ và đời sống, trung tâm điều hành và phục vụ tạm cư trong mùa lũ, cơ quan chính quyền địa phương) để đảm bảo cho việc sinh hoạt thường ngày của người dân trong mùa lũ ít bị xáo trộn hơn.
-Nguồn ô nhiễm công nghiệp và dân dụng được cách ly, để bảo đảm trong tình huống xấu nhất, vẫn không có nguy cơ ô nhiễm lan rộng ra toàn vùng do tác nhân lũ lụt.
-Khoảng cách giữa các khu vực trung tâm cần được tính toán làm sao cho việc sơ tán và trợ giúp người dân gần đó hiệu quả, nhanh chóng và kinh tế nhất.
-Trường hợp vùng nước lũ phủ kín 100%, không thể lập các khu vực kiểu này thì có thể áp dụng mô hình “cụm trung tâm sống chung với lũ” như trong hình vẽ dưới đây, trong đó các công trình được bố trí thành nhóm và xây theo kiểu nhà sàn có hành lang mái che bê tông cốt thép (BTCT) nối liền với nhau. Trong mùa khô, phần không gian tầng trệt được sử dụng cho các chức năng thương mại và kho bãi có mái che. Tầng trên là các công trình phúc lợi như trường học, bệnh xá, văn phòng, … Vào mùa lũ, phần trệt sẽ bị ngập, phần mái BTCT được sử dụng như sàn nổi có các mái kết cấu nhẹ che tạm, cung cấp mặt bằng cho việc sơ tán người tạm cư và cơ sở vật chất. Giao thông giữa các trạm sẽ là thuyền bè. Như vậy, sinh hoạt thường ngày của người dân được ổn định hơn trong mùa lũ.
Ngày nay, việc áp dụng công nghệ tiên tiến trong công tác quản lý đa ngành quy hoạch kiến trúc tại các tỉnh và thành phố vùng Đồng bằng sông Cửu Long là một việc không những khả thi mà còn rất cấp bách. Ngoài ra chúng ta còn có thể dễ dàng đón nhận sự hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế và chuyên gia tại các nước từng tích lũy nhiều kinh nghiệm đối phó với thiên tai, lũ lụt.
Ví như gần đây, Việt Nam đang tham gia vào Hiệp hội các châu thổ trên toàn thế giới (thành lập tháng 09/2010 tại Rotterdam). Và cụ thể hơn là vào năm 2010, hai chính phủ Việt Nam và Hà Lan đã ký bản thỏa thuận đối tác chiến lược hợp tác trong lĩnh vực thích ứng với biến đổi khí hậu và quản lý tài nguyên nước.
Chương trình hợp tác đã bước đầu công bố kết quả những nghiên cứu bước đầu phục vụ cho quy hoạch xây dựng Đồng bằng sông Cửu Long, gồm những đề tài: biến đổi khí hậu, tài nguyên nước, quy hoạch không gian, thể chế quản lý tài nguyên vào ngày 31/03/2011 trong cuộc hội thảo cấp cao Viêt Nam-Hà Lan về quy hoạch Châu thổ sông Cửu Long lần thứ tư tại thành phố Hồ Chí Minh.
Mong rằng các chuyên gia, trong đó các nhà quy hoạch kiến trúc, quốc tế và Việt Nam, biết kết hợp được kiến thức hiện đại thế giới với kinh nghiệm dân gian địa phương để các phương án “sống chung với lũ” theo kiểu mới sớm ra đời và đem lại lợi ích thiết thực cho cư dân Đồng bằng sông Cửu Long.
Kiến trúc sư, Quy hoạch gia Nguyễn Hữu Thái (Hội Kiến trúc sư Việt Nam)
English
