Tái cơ cấu nền kinh tế: Loại bỏ những căn bệnh thâm căn

Quá trình tái cơ cấu nền kinh tế vẫn tiếp tục diễn ra mạnh mẽ. Những tồn tại, bất cập trong quá trình vận hành, hoạt động của doanh nghiệp trong nước nói chung và doanh nghiệp nhà nước nói riêng tiếp tục được các chuyên gia mổ xẻ, đánh giá nhằm đưa ra cái nhìn chân thực nhất để tìm biện pháp giải quyết.

Tại diễn đàn “Kinh tế Việt Nam năm 2012: Khởi động mạnh mẽ quá trình tái cơ cấu nền kinh tế”, các chuyên gia kinh tế đã có những đánh giá được xem là “nhìn thẳng, nói thật” về thực trạng hiện nay của các doanh nghiệp nhà nước.

Không thể là đối tượng phá sản

Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương Nguyễn Đình Cung và TS. Vũ Đình Ánh đã tổng kết 5 đặc quyền, đặc lợi hay “lợi thế tuyệt đối” điển hình của các doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam. Đó là không sợ phá sản cho dù thua lỗ kéo dài, hay là “khó đã có người giúp”; biến độc quyền nhà nước thành độc quyền DN, hay là “quyền biến thành tiền”; tận dụng cơ chế xin-cho; ưu đãi tiếp cận nguồn vốn tín dụng, hay là “vay không lo trả”; ít bị kiểm tra giám sát, hay là “hư không sợ bị đòn”!

Bên cạnh những đặc quyền, đặc lợi đó, doanh nghiệp nhà nước còn được quyền định giá đối với hàng hóa, dịch vụ quan trọng (xăng dầu, điện, nước…), quyền “lời ăn, lỗ nhà nước chịu”, quyền tiếp cận đất đai giá “rẻ bất ngờ”, quyền ghi thu ghi chi, nợ thuế, xin bổ sung vốn sau khi làm mất vốn do thua lỗ, quyền “mua đắt bán rẻ” máy móc thiết bị, quyền có thu nhập cao vượt nhiều lần quy định của Nhà nước bất chấp hiệu quả kinh doanh, quyền bổ nhiệm cán bộ không căn cứ vào khả năng trình độ quản lý kinh doanh…

Và câu nói “lời ăn, lỗ cũng ăn và dân chịu” được ông Nguyễn Đình Cung đúc kết đã phản ánh một cách chân thực nhất những “thế mạnh” mà các doanh nghiệp nhà nước đang được hưởng trong những năm qua. Trên thực tế, DN nhà nước đang chiếm độc quyền hoặc thống lĩnh trong các ngành quan trọng của nền kinh tế, do đó, sự phá sản của tập đoàn, hay tổng công ty có liên quan bị coi là “phá sản” của ngành kinh tế đó của đất nước. Và điều này đã dẫn đến thực trạng là sự bảo hộ của nhà nước đối với một ngành nào đó trên thực tế, đã chuyển thành bảo hộ đối với các doanh nghiệp Nhà nước, tập đoàn, tổng công ty có liên quan.

Theo đánh giá của ông Cung, mỗi khi các tập đoàn, tổng công ty khó khăn trong tiêu thụ sản phẩm, thì bộ trưởng có liên quan trực tiếp chỉ đạo, yêu cầu các doanh nghiệp khác phải mua sản phẩm có liên quan từ doanh nghiệp đang có các sản phẩm khó tiêu thụ.

Hay khi tập đoàn, tổng công ty không còn cách nào khác để tìm vốn kinh doanh, thì vẫn được nhà nước chỉ định cho vay với lãi suất rất thấp, thậm chí là 0%; khi không thanh toán được các khoản nợ đến hạn, thì Bộ Tài chính cũng đã thu xếp việc thanh toán các khoản nợ đó. Như vậy, về chính trị và định hướng chính sách, các công ty mẹ tập đoàn, tổng công ty không còn và không thể là đối tượng phá sản.

Tái cơ cấu không thể trong một thời gian ngắn

Với tư tưởng làm ăn dựa trên các mối quan hệ là chính chứ không căn cứ vào thực lực của mình, các doanh nghiệp nhà nước mặc nhiên có được đặc quyền tồn tại, thậm chí còn dành được nhiều ưu ái. Theo các chuyên gia kinh tế, mỗi người, mỗi cơ quan nhà nước trong thực thi nhiệm vụ của mình đều dành thuận lợi, ưu tiên hơn các doanh nghiệp nhà nước bởi hàng loạt các lý do như: có quan hệ cá nhân gắn kết, phù hợp với chủ trương của Đảng của Nhà nước, thông lệ bất thành văn, hay vì lợi ích cá nhân và của những người khác có liên quan…

Không ít các diễn đàn trước đây do Ủy ban Kinh tế Quốc hội tổ chức, nhiều nhà khoa học và chuyên gia kinh tế đã kiến nghị cần xóa bỏ mọi ưu đãi cho doanh nghiệp nhà nước. Còn tại diễn đàn Quốc hội không chỉ ở khóa 13, việc doanh nghiệp Nhà nước “lời ăn, lỗ dân chịu” cũng đã từng được đề cập, mổ xẻ và thậm chí là đòi truy trách nhiệm cá nhân.

Tuy nhiên việc loại bỏ các đặc quyền, đặc lợi của các tập đoàn, tổng công ty ra khỏi lối suy nghĩ và hành động là việc không dễ dàng. Theo ông Nguyễn Đình Cung, việc tái cơ cấu không thể chỉ bằng các giải pháp kỹ thuật và hoàn thành trong một thời gian ngắn. Con đường hiệu quả nhất có thể thực hiện được công việc khó khăn này là cổ phần hóa các doanh nghiệp nhà nước, trong đó nhà nước chỉ nắm giữ cổ phần thiểu số. Và vì vậy năm 2012 phải có bước khởi đầu có tính đột phá khởi động lại quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước đã bị chậm lại một cách đáng kể trong mấy năm gần đây.

Bên cạnh đó, một trong những kiến nghị rất đáng chú ý được nêu ra là các doanh nghiệp bị thua lỗ ngoài dự kiến kế hoạch, hoặc không thể đạt được các mục tiêu quan trọng như kế hoạch, thì giám đốc, tổng giám đốc đương nhiên bị miễn nhiệm, những người khác cũng bị giải trình, truy xét trách nhiệm, khắc phục tình trạng quá lỏng lẻo về kỷ luật, kỷ cương như hiện nay.

Sĩ Sơn