Những thách thức đối với giảm nghèo nông thôn tại Việt Nam

Giảm nghèo vẫn là một ưu tiên cấp thiết cho Việt Nam và chính phủ cần có chiến lược giảm nghèo đột phá vì các phương pháp tiếp cận hiện nay đang giảm hiệu quả. Đây là một trong những khuyến nghị quan trọng trong báo cáo vừa được hai tổ chức quốc tế Oxfam và ActionAid Quốc tế tại Việt Nam (AAV) công bố trước thềm Hội nghị giữa kỳ Các nhà tài trợ được tổ chức tại Quảng Trị vào ngày 4-5/6/2012. Báo cáo này được hỗ trợ tài chính bởi Bộ Phát triển Vương quốc Anh (DFID).

Báo cáo “Nhìn về phía trước: những thách thức đối với giảm nghèo nông thôn” cập nhật kết quả theo dõi đói nghèo theo phương pháp cùng tham gia tại một số cộng đồng dân cư nông thôn từ 2007-2011. Đây là giai đoạn đầy khó khăn với công cuộc giảm nghèo của Việt Nam do lạm phát tăng cao, khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế toàn cầu, thiên tai, dịch bệnh... đã tác động trực tiếp đến đời sống của từng người dân, đặc biệt là người nghèo. Mặc dù vậy, tỷ lệ nghèo (theo thu nhập) trong giai đoạn này tiếp tục giảm. Những đầu tư lớn của Chính phủ giúp người nghèo có cơ hội tiếp cận tốt hơn với cơ sở hạ tầng, cơ hội kinh tế, công việc phi nông nghiệp, giáo dục, y tế, vay vốn, khuyến nông lâm và nhà ở. 55% số hộ gia đình trong nghiên cứu này cảm nhận rằng đời sống của họ “tốt hơn” trong 5 năm qua.

Tuy nhiên, báo cáo cũng đánh giá, thách thức giảm nghèo vẫn tồn tại. Số người nghèo ở nông thôn giảm nhưng không đồng đều. Kết quả từ báo cáo cho thấy vẫn còn gần 2 trong số 5 người được hỏi tại các điểm quan trắc không thấy hoặc không chắc là cuộc sống họ có sự thay đổi, và có tới 9% còn cho rằng cuộc sống của họ còn “kém đi” trong 5 năm vừa qua. Nghèo kinh niên ngày càng tập trung hơn, đặc biệt là tại các vùng dân tộc thiểu số; điều này được thể hiện qua việc so sánh các tiêu chí nghèo đa chiều khác nhau giữa các nhóm dân tộc thiểu số với nhóm người Kinh. Mặc dù Chính phủ đã có nhiều nỗ lực thoát nghèo, theo dõi từ các điểm quan trắc cho thấy có tới 16% số người vẫn thiếu lương thực đến gần 5 tháng/năm, trẻ em dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng vẫn ở mức cao (cứ 4 em có 1 em suy dinh dưỡng), 42% gia đình vẫn chưa được tiếp cận với nước sạch, cứ 4 trong 5 gia đình vẫn không có nhà vệ sinh hoặc chỉ có nhà vệ sinh tạm bợ v.v. Những người sống ở mức cận nghèo dễ bị tái nghèo do lạm phát cao, khủng hoảng kinh tế toàn cầu, thiên tai và dịch bệnh. Đây cũng chính là các rủi ro cả cũ và mới là thách thức lớn đối với công cuộc xóa đói giảm nghèo của Việt Nam.

“Để đảm bảo nghèo bền vững, VN cần hiểu rộng hơn về nghèo vì nghèo có tính chất đa chiều và nguyên nhân nghèo thường đa dạng và phức tạp” bà Hoàng Phương Thảo, Trưởng đại diện ActionAid Quốc tế
tại Việt Nam (AAV) nói. Các nhóm nghèo kinh niên, nghèo dễ bị tổn thương, nghèo tạm thời và cận nghèo cần có các phương pháp tiếp cận khác nhau, các chính sách và đầu tư công cần tập trung để có hiệu quả hơn. Không có cơ hội tiếp cận việc làm, thiếu tiếng nói để có lựa chọn tốt hơn và yêu cầu quyền lợi, là những yếu tố đóng góp quan trọng vào tình trạng nghèo. Thêm vào đó, VN cần hiểu và đánh giá tốt hơn nhu cầu và mong muốn của các cộng đồng, các nhóm dân tộc thiểu số khác nhau. Một vấn đề cũng cần được tìm hiểu thêm là mối tương quan giữa di chuyển lao động và việc giảm nghèo ở cả nông thôn và đô thị. Theo báo cáo, di chuyển lao động trong 5 năm đóng vai trò quan trọng đối với giảm nghèo nông thôn, tuy nhiên người dân di cư thường bị phân biệt đối xử khi tiếp cận dịch vụ cơ bản. Do đó Chính phủ cần phải có chính sách khuyến khích và hỗ trợ họ trong việc tìm kiếm và bảo đảm việc làm an toàn.

Nhằm hướng đến giảm nghèo bền vững ở các vùng nông thôn Việt Nam, nhất là các vùng miền núi dân tộc thiểu số, theo báo cáo, Chính phủ cần thiết kế những chính sách giảm nghèo cũng như các chính sách an sinh xã hội mạnh mẽ hơn với chiến lược, phương pháp tiếp cận phù hợp và mở rộng cho các nhóm nghèo khác nhau. Những cải tiến mới như cấp tiền mặt trực tiếp có điều kiện cần được thử nghiệm, đặc biệt là đối với các hộ chưa đủ ăn và cộng đồng dân tộc thiểu số. “Chính phủ cần xem xét việc tăng định mức trợ giúp xã hội để phù hợp với chi phí sinh hoạt.” ông Andy Baker, Giám Đốc của Oxfam khuyến nghị. “Ngoài ra, cũng cần có một cơ chế “ra khỏi chính sách hỗ trợ nghèo” cho các hộ cận nghèo hoặc vừa thoát nghèo.” Để hỗ trợ nông dân, Chính phủ cần đổi mới dịch vụ khuyến nông, đặc biệt là ở vùng miền núi dân tộc thiểu số, tăng cường việc áp dụng các phương pháp đào tạo có sự tham gia và thực hành tại đồng ruộng; cần đầu tư vào các dự án hướng tới cải thiện và thay đổi mô hình sinh kế của người nghèo, đặc biệt là các mô hình đầu tư chi phí thấp, phù hợp với điều kiện và chiến lược thoát nghèo của nam giới và phụ nữ, và người nghèo dân tộc thiểu số.

Mai Anh