Công nghiệp xanh: Thách thức từ xử lý rác thải

Năm 2011, Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường Công nghiệp - Bộ Công Thương đã phối hợp cùng Tổ chức Phát triển công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO) tại Việt Nam tổ chức Hội nghị khởi động hợp phần: "Chiến lược phát triển công nghiệp xanh tại Việt Nam". Gần 1 năm triển khai, chương trình đã mang lại những kết quả đáng kể trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, phát triển bền vững, thân thiện với môi trường. Tuy nhiên những thách thức từ chất thải và xử lý chất thải vẫn là bài tóan không dễ để phát triển công nghiệp xanh của VN hiện nay.

Thách thức từ rác thải

Công nghiệp xanh là nền công nghiệp sản xuất ra các sản phẩm thân thiện với môi trường, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và phát triển nhưng vẫn đảm bảo các nguồn lực tự nhiên cho sự phồn thịnh (OECD). Trong toàn bộ quá trình sản xuất, công nghiệp xanh giúp giảm thiểu tối đa các tác động xấu tới môi trường. Ngoài ra, công nghiệp xanh cũng bao hàm cả việc tái sử dụng các chất thải, các chất thải năng lượng, sử dụng tiết kiệm và hiệu quả năng lượng và nguồn tài nguyên thiên nhiên khác.

Thực tế, Việt Nam là nước đang phát triển, có lượng phát thải các chất ô nhiễm, phát thải khí nhà kính (GHG) gia tăng nhanh chóng, điều đó dẫn đến các hệ lụy về sử dụng nguồn tài nguyên và năng lượng thiếu bền vững. Xã hội càng hiện đại, nền công nghiệp càng phát triển thì càng cần chú ý đến việc xử lý chất thải công nghiệp. Vì vậy, việc phát triển những nguồn năng lượng có thể tái tạo là mục tiêu ưu tiên hàng đầu đối với phát triển công nghiệp xanh của Việt Nam hiện nay. Theo thống kê, chỉ số sản xuất công nghiệp 3 tháng đầu năm 2012 tăng 4,1% so với cùng kỳ năm 2011. Trong đó, ngành công nghiệp chế biến, chế tạo là ngành tác động chủ yếu đến chỉ số sản xuất chung do chiếm tỷ trọng cao nhất trong giá trị tăng thêm toàn ngành công nghiệp với mức khoảng 75% nhưng cũng là một trong những ngành xả ra nhiều chất thải và gây ô nhiễm môi trường nhiều nhất.

Cũng theo thống kê, tốc độ tăng các rác thải sinh hoạt ở cả thành thị và nông thôn, rác thải công nghiệp, y tế ở Việt Nam nhanh hơn các nước khác rất nhiều, từ năm 2003 đến 2008 tăng gấp 2 lần. Trong đó tập trung nhiều ở một số thành phố lớn như: Hà Nội, Hồ Chí Minh, Đà Nẵng… Ước tính, khối lượng rác thải sinh hoạt ở Hà Nội tăng trung bình 15%/năm; Hồ Chí Minh mỗi ngày có trên 7.000 tấn rác thải sinh hoạt và mỗi năm cần 235 tỷ đồng để xử lý.

Mới đây, trong Diễn đàn Công nghệ Thông tin Xanh và hội thảo tham vấn Mạng lưới Hiệp ước toàn cầu được tổ chức tại Hà Nội đã đưa ra những nguyên nhân chính dẫn đến thách thức về xử lý rác thải ở Việt Nam hiện nay là: Công nghệ, quy mô đầu tư và nhận thức của các cá nhân, doanh nghiệp…

Về thách thức trong rác thải điện tử, ông Rene Van Berkel-Trưởng bộ phận Sản xuất sạch và bền vững của Tổ chức Phát triển công nghiệp Liên Hợp Quốc (Unido) cho rằng, có 3 mức độ tác động của các chất thải độc hại đến môi trường và sức khoẻ. Đó là: Từ chính sản phẩm (nếu đem chôn); do xử lý không đạt tiêu chuẩn và từ các chất hóa học dùng trong quá trình tái chế. Ông cũng nhấn mạnh làm thế nào để thu hồi những kim loại quý mà không phát tán chất độc hại trong các rác thải điện tử là vấn đề cần giải quyết với Việt Nam hiện nay.

Chuỗi tái chế: Chìa khóa để khôi phục giá trị

Việc tái chế rác thải không chỉ có ý nghĩa về mặt môi trường mà còn đem lại lợi ích về kinh tế. Chúng làm giảm sự phụ thuộc của con người vào việc khai thác, sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên đang dần cạn kiệt. Tuy nhiên, để việc tái chế đạt hiệu quả cao thì công tác quản lý phải được thực hiện tốt ngay từ giai đoạn đầu, tại nguồn phát sinh chất thải. Dựa vào thành phần, tính chất, rác thải sẽ được phân chia thành nhiều loại khác nhau.

Trong những năm qua, Việt Nam đã ban hành và thực hiện khung chính sách theo hướng “Xanh hóa các ngành công nghiệp hiện hữu” như: Tiếp tục thực hiện Định hướng phát triển bền vững; sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường, ban hành Luật sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả… Nhưng vấn đề về rác thải thì vẫn chưa được giải quyết thỏa đáng. Thực tế, tình trạng quá tải rác thải sinh hoạt và công nghiệp vẫn là bài toán khó đối với chính quyền các đô thị. Lượng chất thải hiện nay chủ yếu là chôn lấp, đốt, tái chế chiếm tỷ trọng thấp. Một số địa phương như Hà Nội, TP HCM, Ninh Thuận, Huế… đã đầu tư xây dựng nhà máy tái chế chất thải. Tuy nhiên số lượng các nhà máy không nhiều, hoạt động không hiệu quả. Nguyên nhân là do rác chưa được phân loại tại nguồn, hoặc thiếu thiết bị chuyên dụng để thu gom, vận chuyển chất thải sinh hoạt; công nghệ tái chế chất thải hầu hết là cũ và lạc hậu...

Phân tích của các chuyên gia trong Diễn đàn Công nghệ Thông tin Xanh và hội thảo tham vấn Mạng lưới Hiệp ước toàn cầu cũng cho thấy, có rất nhiều cơ hội kinh doanh trong toàn bộ chuỗi xử lý rác thải. Với các loại rác có nguồn gốc từ giấy, nhựa, kim loại…sẽ được thu hồi, tái chế, tạo nguồn nguyên liệu cho ngành giấy, nhựa… Rác khó tái chế, hoặc hiệu quả tái chế không cao như cao su, da, vải vụn… sẽ được đốt để thu hồi năng lượng. Như vậy, hầu hết các thành phần trong rác thải đều được tái chế, chỉ còn lại một tỷ lệ rất nhỏ phải đem chôn lấp.

Đặc biệt với lợi ích từ chuỗi tái chế rác thải điện tử, các chuyên gia cho rằng có rất nhiều cơ hội kinh doanh với những lợi ích kinh tế không nhỏ. Dịch vụ tái chế phụ tùng linh kiện (ống mực in, trục cuốn…), có thể Sửa chữa/Tái sử dụng; với những sản phẩm điện tử có thể tháo dỡ bằng tay để xử lý cấp độ 1, bán các bộ phận cho các đơn vị tái chế trong nước, trong khu vực hoặc nước ngoài, thậm chí có thể xuất khẩu các bộ phận chứa chất độc hại cho các đơn vị nước ngoài để thu lại kim loại quý.

Thực tế, Việt Nam có nhiều điều kiện tốt để có thể trở thành một nền công nghiệp xanh. Tuy nhiên tăng trưởng xanh và kinh tế xanh đòi hỏi sự đầu tư và đổi mới của các doanh nghiệp. Việt Nam cần đặt ra các mục tiêu cụ thể và sớm đi vào thực hiện như nhiều nước đã từng làm để thu được kết quả tốt hơn trong thời gian tới.

Thu Hà