Kinh tế xanh và phát triển bền vững: Lựa chọn nào cho Việt Nam?

Mới đây, trong khuôn khổ các hoạt động hưởng ứng ngày Môi trường thế giới (5-6), tỉnh Quảng Ninh, Bộ Tài nguyên Môi trường và Tổng Liên đoàn lao động Việt Nam đã tổ chức Hội thảo với chủ đề “Kinh tế xanh và phát triển bền vững”. Chương trình đã chỉ rõ những thuận lợi và thách thức cơ bản của Việt Nam để xây dựng nền kinh tế xanh đồng thời đưa ra những giải pháp cụ thể để xây dựng kinh tế xanh trong các doanh nghiệp trong thời gian tới.

Nhiều quan điểm tiếp cận

Kinh tế xanh là nội dung quan trọng trong phát triển bền vững và xóa đói giảm nghèo. Khái niệm này lần đầu tiên được thảo luận tại hội nghị của Liên Hợp Quốc về phát triển bền vững (Rio+20). Đây được hiểu như hệ thống kinh tế đặc thù có sự tương hợp với môi trường tự nhiên, thân thiện với môi trường, hệ sinh thái và an toàn xã hội. Hiện đại hóa nền kinh tế xanh bao gồm bốn nội dung chính: Kinh tế nông nghiệp. kinh tế công nghiệp, kinh tế dịch vụ và kinh tế tri thức.

Theo kết quả nghiên cứu, tổng thiệt hại kinh tế của Việt Nam trong thời gian qua do ô nhiễm môi trường gây ra tối thiểu từ 1,5% - 3% GDP. Ngoài ra, mỗi năm Việt Nam còn phải chịu thiệt hại 780 triệu USD trong các lĩnh vực chăm sóc sức khỏe cộng đồng vì ô nhiễm môi trường. Kinh nghiệm từ các nước phát triển đã cho thấy, quá trình phát triển kinh tế mà không quan tâm tới các vấn đề môi trường sẽ đưa lại hiệu quả kinh tế thấp, chi phí cho các hoạt động xử lý ô nhiễm sẽ cao hơn chi phí đầu tư cho các biện pháp kiểm soát ô nhiễm.

Theo tính toán của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), cộng đồng EU và Mỹ đã tạo ra 2 – 3,5 triệu việc làm khi xây dựng các tòa nhà xanh, Trung Quốc tạo nên 10 triệu việc làm trong lĩnh vực tái chế và năng lượng tái tạo với doanh thu 17 tỷ USD/năm. Và Brazil - quốc gia Nam Mỹ đi đầu trong việc xây dựng một nền Kinh tế Xanh có ngành công nghiệp tái chế với nguồn thu 2 tỷ USD/năm, đồng thời giảm 10 triệu tấn khí nhà kính thải ra môi trường. Với những nước và khu vực phát triển, còn ở nhóm nước đang phát triển, theo đánh giá của Ngân hàng thế giới, nhu cầu đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng Kinh tế Xanh như xây dựng, năng lượng, vận tải có thể lên tới 563 tỷ USD vào năm 2030 cùng với 100 tỷ USD để thích nghi với biến đổi khí hậu. Những thống kê này cho thấy, “gieo mầm” Kinh tế Xanh, tạo nên tăng trưởng xanh là chiến lược cho phát triển bền vững ở tương lai.

Trên thực tế, kinh tế xanh không chỉ tập trung vào khả năng sản xuất năng lượng sạch mà còn tập trung vào các loại công nghệ hỗ trợ cho quá trình sản xuất sạch hơn và phát triển thị trường sản xuất, tiêu dùng các sản phẩm ít tiêu hao năng lượng. Trong báo cáo tổng kết của 25 quốc gia và vùng lãnh thổ, đa số các ý kiến đều cho rằng năng lượng sạch là vấn đề cốt lõi để hướng đến nền kinh tế xanh và phát triển bền vững. Đây là xu hướng phát triển, là lựa chọn của nhiều quốc gia trên thế giới và được xem là mô hình mới, giải quyết những thách thức mang tính toàn cầu như biến đổi khí hậu, hạn chế khai thác tài nguyên thiên nhiên, an ninh năng lượng, an ninh lương thực. Một số yếu tố chính của nền kinh tế xanh là phát triển và sử dụng năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng, giảm thiểu và quản lý chất thải, đồng thời bảo tồn và sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên hiện có. Cùng với đó, nền kinh tế xanh co khả năng tạo việc làm trong một loạt các lĩnh vực mới nổi và giàu tiềm năng như: du lịch sinh thái, nông nghiệp hữu cơ, năng lượng tái tạo, giao thông công cộng, dịch vụ môi trường…

Thuận lợi và khó khăn

Trong những năm qua, Việt Nam đã triển khai nhiều chiến lược, chương trình và kế hoạch quốc gia về phát triển bền vững. Từ năm 2006, 10 chỉ tiêu phát triển bền vững đã được đưa vào Kế hoạch phát triển kinh tế xã hội. Điều này khẳng định quyết tâm của Chính phủ trong việc thực hiện mục tiêu tái cơ cấu kinh tế trong phát trển bền vững, giảm nhẹ tác động của biến đổi khí hậu.

Thực tế, so với nhiều nước trên thế giới, Việt Nam được đánh giá là hội tụ nhiều lợi thế để phát triển kinh tế Xanh. Trong Lễ mít tinh quốc gia hưởng ứng ngày Môi trường thế giới (5/6) và Năm quốc tế về Năng lượng bền vững 2012, Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải đã nhấn mạnh, Việt Nam đã có những chính sách hướng tới nền kinh tế xanh như Luật sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả; Chiến lược sản xuẩt sạch hơn trong công nghiệp đến năm 2020…Hiện nay Chính phủ cũng đang giao cho Bộ Kế hoạch và Đầu tư tham mưu xây dựng Chiến lược Tăng trưởng xanh của Việt Nam thời kỳ 2011-2020… Đây là những thuận lợi để đẩy mnạh xây dựng kinh tế xanh ở VN.

Tuy nhiên, trước mắt để làm được điều này cũng còn những thách thức không nhỏ: nền kinh tế Việt Nam phụ thuộc nhiều vào khai thác thô, sử dụng tài nguyên thiên nhiên, tốc độ đổi mới công nghệ diễn ra chậm chạp, lại đang trong quá trình tăng tốc nên rất khó cắt giảm tiêu hao nhiên liệu, trong khi cơ sở hạ tầng cho tăng trưởng xanh chưa phát triển và nhận thức về biến đổi khí hậu của người dân còn chưa cao.

Khó khăn lớn nhất nữa là trong suy nghĩ vẫn cho rằng, chi phí bảo vệ tài nguyên và môi trường chủ yếu là chi phí tiêu tốn mà chưa phải là loại chi phí “sinh lợi”. Theo PGS.TS Nguyễn Danh Sơn – Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, đến nay còn rất nhiều người, trong đó có cả ở bộ phận không nhỏ những người hoạch định chính sách vẫn còn coi trọng tăng trưởng kinh tế mới là mục tiêu cần ưu tiên, còn tài nguyên môi trường chỉ là phương tiện cho mục tiêu kinh tế. Tư duy này phản ánh kiểu phát triển “kinh tế trước, môi trường sau”. Bởi vậy, để thay đổi tư duy phát triển gắn với Kinh tế Xanh ở Việt Nam, phải có được các minh chứng tính chất sinh lợi của các chi phí cho bảo vệ môi trường, tài nguyên.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh, cần xanh hóa lối sống và thực hiện tiêu dùng bền vững, trong đó thực thi đô thị hóa bền vững, xây dựng nông thôn mới với lối sống hài hoà với môi trường. Đồng thời, tăng cường các nguồn lực tài chính cho bảo vệ môi trường, huy động và sử dụng có hiệu quả các nguồn hỗ trợ chính thức, các nguồn đầu tư từ các tổ chức cá nhân trong và ngoài nước cho bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu hướng tới xây dựng nền kinh tế xanh…

Thu Hà