Một năm thực thi Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng được Quốc hội khóa 12 thông qua tại kỳ họp thứ 8 ngày 17/11/2010 và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2011. Sự ra đời của Luật được coi là một bước ngoặt quan trọng trong hoạt động bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại Việt Nam. Sau một năm thực thi Luật, các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng, cộng đồng doanh nghiệp, người tiêu dùng và toàn xã hội đã nỗ lực trong việc triển khai các quy định của Luật trên thực tế và đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng bộc lộ những hạn chế…

Quyền lợi người tiêu dùng được coi trọng hơn

Tại Hội thảo "Nhìn lại một năm triển khai thực hiện Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng" do VCCI phối hợp với Bộ Công thương vừa tổ chức tại HN, đại diện Cục quản lý cạnh tranh- Bộ Công thương đánh giá, sau một năm Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có hiệu lực, công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã được cải thiện một cách đáng kể. Các quy định của Luật và văn bản hướng dẫn từng bước đi vào cuộc sống và thực sự trở thành công cụ hữu hiệu đối với hoạt động bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại Việt Nam.

Số lượng NTD hiểu hơn về quyền lợi chính đáng của mình ngày một tăng lên, họ chủ động tìm hiểu thông tin và vận dụng các kiến thức vào việc tự bảo vệ hoặc đề nghị cơ quan chức năng, tổ chức xã hội hỗ trợ bảo vệ. Các cơ quan chức năng cũng tập trung tuyên truyền, giới thiệu nội dung của Luật đối với xã hội, liên tục và trên diện rộng để nhấn mạnh quyền lợi NTD cũng như khuyến cáo doanh nghiệp tự giác tôn trọng quyền lợi NTD.

Theo số liệu báo cáo, năm 2011 có hơn 550 vụ việc khiếu nại đến các Sở Công Thương và tỉ lệ giải quyết thành công là 90.2%; gần 2000 vụ khiếu nại đến hội bảo vệ NTD các địa phương và khoảng 60 vụ khiếu nại đến Cục Quản lý cạnh tranh. Mặc dù số lượng các vụ việc còn rất hạn chế nhưng có thể nói rằng bước đầu người tiêu dùng đã ý thức được việc bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình và đặt niềm tin vào các thiết chế bảo vệ người tiêu dùng.

Đặc biệt, để tạo điều kiện thuận lợi cho người tiêu dùng khi phản ánh các vụ việc vi phạm trên thực tế, Bộ Công Thương đã xây dựng và vận hành thử nghiệm Hệ thống tiếp nhận phản ánh của người tiêu dùng bằng điện thoại (Call Center). Với sự ra đời của hệ thống này, người tiêu dùng, các tổ chức xã hội tham gia công tác bảo vệ người tiêu dùng có thể nhanh chóng phản ánh các thông tin, vụ việc ảnh hưởng đến quyền lợi của người tiêu dùng trên thực tế. Trên cơ sở đó, cơ quan nhà nước có thẩm quyền sẽ kịp thời giải quyết để bảo vệ quyền lợi cho người tiêu dùng.

Đáng chú ý, trong thời gian qua, ý thức chấp hành pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và ý thức xây dựng thương hiệu của doanh nghiệp đã được cải thiện đáng kể. Đặc biệt, thực hiện Điều 22 của Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng về Trách nhiệm thu hồi sản phẩm có khuyết tật, tại Việt Nam đã có 10 trường hợp doanh nghiệp chủ động thu hồi sản phẩm với số lượng khoảng 15.000 sản phẩm được thu hồi do phát hiện có khuyết tật (mặc dù trên thực tế hầu hết các trường hợp bị thu hồi chưa ghi nhận thiệt hại cho người tiêu dùng). Điều này thể hiện được ý thức tự giác của doanh nghiệp cũng như trách nhiệm của doanh nghiệp đối với người tiêu dùng đã được nâng cao (trước khi Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng được ban hành rất ít trường hợp sản phẩm bị thu hồi như vậy).

Ngoài ra, hoạt động đăng ký hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung theo quy định của Luật cũng được các doanh nghiệp thực hiện nghiêm túc. Cho đến thời điểm này đã có 133 bộ hồ sơ đăng ký hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung được đăng ký tại Cục Quản lý cạnh tranh và các Sở Công Thương. Đặc biệt, nhiều Tổng Công ty, Tập đoàn lớn như: Tổng Công ty Hàng không Việt Nam, Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam, Tập đoàn Điện lực, Tập đoàn Viễn Thông Quân đội, Tập đoàn Hòa Phát,...đã thực hiện việc đăng ký hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung một cách nghiêm túc. Thông qua hoạt động này, cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã phát hiện và kịp thời yêu cầu doanh nghiệp chỉnh sửa nhiều nội dung không phù hợp với Luật có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người tiêu dùng.

Cần sự chung tay của cả xã hội

Khác với các hoạt động khác, hoạt động quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng liên quan đến nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội và tương đối phức tạp, cần có sự nỗ lực của các cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng như sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, tổ chức khác nhau. Tuy nhiên, thực tiễn sau một năm Luật có hiệu lực cho thấy, hoạt động bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng chưa thu hút được sự quan tâm đúng mức của các cơ quan, tổ chức nói chung và của cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng nói riêng, nhất là tại địa phương. Ở các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, Sở Công Thương là cơ quan được giao nhiệm vụ giúp UBND cấp tỉnh thực hiện chức năng quản lý nhà nước về lĩnh vực này. Tuy nhiên, cho đến nay, rất ít Sở Công Thương ý thức được trách nhiệm cũng như những hoạt động quản lý nhà nước của mình theo quy định của Luật. Chính vì vậy, các nội dung quản lý nhà nước theo quy định chưa được triển khai một cách tích cực, thường xuyên và hiệu quả. Cá biệt, có những địa phương thực hiện sai quy định của Luật và Nghị định (Ví dụ: giao nhiệm vụ tiếp nhận và xử lý hồ sơ đăng ký hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung cho Hội bảo vệ người tiêu dùng).

Một trong những nguyên nhân cơ bản nhất dẫn đến những hạn chế trên là sự thiếu hụt nghiêm trọng về nguồn lực phục vụ cho hoạt động quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Với một số lượng công việc rất lớn, với tính chất phức tạp từ hoạt động tuyên truyền, hoạt động hỗ trợ người tiêu dùng đến hoạt động kiểm soát hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung; hoạt động xử lý hành vi vi phạm,...nhưng lại được bố trí nguồn nhân lực hết sức khiêm tốn. Tại Cục Quản lý cạnh tranh, bộ phận trực tiếp thực hiện nhiệm vụ này (Ban bảo vệ người tiêu dùng) chỉ có 10 người. Tại các địa phương, Sở Công Thương các tỉnh, thành phố chưa có bất kỳ một biên chế chính thức nào thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước theo quy định của Luật. Đặc biệt, sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức xã hội và các cơ quan, tổ chức có liên quan chưa thực sự hiệu quả.

Để tiếp tục triển khai các quy định của Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và các văn bản hướng dẫn thi hành cũng như khắc phục được những tồn tại, hạn chế nói trên, trong thời gian tới, theo Cục quản lý cạnh tranh, VN cần tập trung đào tạo, nâng cao năng lực, trình độ của các cán bộ, công chức trực tiếp làm công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực này. Từng bước hình thành và hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng từ Trung ương đến địa phương. Theo định hướng này, trong thời gian tới, Bộ Công Thương và Bộ Nội vụ sẽ ban hành Thông tư liên tịch hướng dẫn hoạt động quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại địa phương trong đó quy định việc thành lập các bộ phận chuyên môn tại các Sở Công Thương cũng như bố trí biên chế để các bộ phận này hoạt động.

Người tiêu dùng và cộng đồng doanh nghiệp là hai đối tượng rất quan trọng chịu sự tác động trực tiếp của Luật. Chính vì vậy, để các quy định của Luật được triển khai một cách sâu rộng, nghiêm túc thì việc tuyên truyền các quy định của Luật để người tiêu dùng và cộng đồng doanh nghiệp hiểu và thực hiện đúng là hết sức cần thiết. Bộ Công thương cho rằng, hoạt động này cần phải được thực hiện thường xuyên với hình thức và nội dung phong phú, phù hợp với từng đối tượng khác nhau.

Đặc biệt, cần triển khai quy định về việc giao các nhiệm vụ gắn với nhiệm vụ của cơ quan quản lý nhà nước và hỗ trợ ngân sách theo quy định của Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, các văn bản hướng dẫn thi hành và các quy định của pháp luật có liên quan.

Quỳnh Chi